वनमध्यस्थिते रामे सह सीतया लक्ष्मणेन च, तत्रैकदा महागजयूथानि वनान्तरे, महाबलानि महिषगणानि च सिंहभीतानि, सर्वतः सहसा पलायमानानि दृष्टानि। ततः रामः सौमित्रिं संबोधितवान्—"कच्चित् कश्चित् राजा वा मन्त्र्युत्तमः क्रीडार्थं वनं प्रविष्टः, अथवा कश्चित् अन्यः कश्चन मृगः? एतत् त्वं विज्ञातुमर्हसि, सौमित्रे। अयं पर्वतः, लक्ष्मण, विहङ्गमापि दुःसाध्यः; त्वरया सर्वमेतदवधारय।" एवमुक्तः लक्ष्मणः शीघ्रं पुष्पितं शालवृक्षमारोह्य, सर्वतः चिरं निरीक्ष्य, प्राचीं दिशं समवेक्ष्य, महतीं सेनां रथाश्वगजसंकुलां पदातिभिरुपेतां ददर्श। तां सेनां रथध्वजैः शोभितां दृष्ट्वा, लक्ष्मणः रामं प्रति वाक्यमुवाच—"अग्निं शमय, आर्य, सीता च गुहां प्रविशतु; धनुः सज्जीकुरुष्व, बाणांश्च कवचं च धारय।" ततः रामः पुरुषर्षभः लक्ष्मणं प्रत्युवाच—"सौमित्रे, पश्य, कस्य सेनायमागच्छति?" इत्युक्त्वा। तदा लक्ष्मणः क्रोधदीप्त इव ज्वलिताग्निः, तां सेनां नाशयितुमुद्यतः, रामाय प्राह—"राज्यलाभकामः, नूनं अभिषिक्तः भरतः कैकेयीसुतः, आवां हन्तुं समुपस्थितः। पश्य, स महावृक्षः शोभते, रथे च कोविदारध्वजः विराजते। शीघ्रगैः अश्वैः आरूढाः केचन यथेष्टं विचरन्ति, अन्ये गजेन्द्रारूढाः हृष्टाः दीप्तिमन्तो दृश्यन्ते। धनुष्मन्तौ वयं पर्वतं शरणं गच्छामः, वीर, अथवा स्थातव्यं सन्नद्धौ अत्रैव। कोविदारध्वजः सः अस्माकं वशं यास्यति किल।" "किं तं भरतं द्रक्ष्यामि, यस्य हेतोः त्वं, अहं, सीता च इदं महदपकारमुपागताः स्म? येन त्वं, राघव, शाश्वतं राज्यं परित्यक्तः, स शत्रुर्भरतः आगतः; स मया हन्तव्यः। न दोषोऽस्ति, राघव, भरतवधे; पूर्वदुष्कृतिनां परित्यागो नाधर्मः। भरतः पूर्वं धर्मं परित्यज्य दुष्कृत्य कृतवान्; तं हत्वा त्वं समग्रां पृथिवीं पालय। अद्य कैकेयी राज्यलोभा पुत्रं मया रणेषु निहतम् अपश्यन्ती शोकार्ता गजेन भग्नतरु इव स्यात्। अहं च कैकेयीं तस्याः बान्धवान् च हनिष्यामि; अद्य पृथिवीमिमां महापापात् विमोक्ष्यामि। अद्याहं शत्रुसैन्ये निगूढं क्रोधमनृतं च विसृज्य, शुष्ककाष्ठेष्वग्निमिव, मूर्ध्नि पातयिष्यामि। अद्य चित्रकूटवनं शत्रूणां शरीरभेदिभिः तीक्ष्णैः बाणैः शोणितेन सिक्तं करिष्यामि। व्याघ्राः सिंहाश्च मया निहतानामश्वगजानां नराणां च शरीराणि हृष्यन्तः हरिष्यन्ति। महायुद्धे बाणधनुषोः मम न ऋणं भवति; भरतं सैन्येन सह हत्वा न संशयो मे।" एवमुक्ते सर्गे समाप्ते, रामः सौमित्रिं क्रोधसंरक्तं शमयित्वा, सान्त्वनपूर्वकं वाक्यमुवाच—"किं धनुषा वा खड्गेन वा कार्यं, यदि स्वयमेव भरतः, धनुर्धरः प्राज्ञः च, आगतः? सत्यप्रतिज्ञं पितरं प्रति भरतं हत्वा किं राज्येन, यत् कलुषितं स्यात्, लक्ष्मण? बान्धवविनाशेन लब्धं यद् धनं वा राज्यं वा, तदहं न इच्छेयम्, विषयुक्तं भोजनमिव। धर्मार्थकामां च भूमिं च त्वदर्थं, लक्ष्मण, इच्छामि; एष मे प्रतिज्ञा। भ्रातृसंग्रहार्थं सुखार्थं च राज्यं इच्छामि, सत्येन शपे। सा समुद्रपर्यन्ता पृथिवी मम लब्धुं न कठिनाऽस्ति; किं तु अधर्मेण स्वर्गराज्यं अपि न इच्छेयम्, लक्ष्मण। यदि मम सुखं भवेत् विना भरतेन, त्वया, अथवा शत्रुघ्नेन, तद् अग्निना भस्मीभवतु।" "मम मतं, भ्रातृप्रियः भरतः कुलधर्मं स्मृत्वा अयोध्यां प्राप्तवान्; स मम प्राणेभ्यः प्रियतरोऽस्ति। यद् अहं वनवासं गतः, जटाचीरधरः, सीतया त्वया च सह, इति श्रुत्वा, भरतः स्नेहेन विक्लवः, दुःखेन विकम्पितेन्द्रियः, माम् द्रष्टुमेव अत्र प्राप्तः। क्रुद्धः कैकेयीं प्रति कठोरं वचनं उक्त्वा, पितरं प्रशम्य, स धर्मात्मा मां राज्याय दातुमागतः। समयः उपयुक्तः, स भरतः अस्मान् द्रष्टुमिच्छति; स किञ्चिदपि अप्रियमस्माकं न कुर्यात्, न मनसा अपि। कदा भरतेन पूर्वं त्वयि किं पापं कृतम्? अथवा किमद्य त्वं भरताद्भयं प्रपश्यसि? भरतं कठोरया वा अप्रियया वा वाचा न संबोध्यम्; यदि किञ्चित् अप्रियमुक्तव्यं, तत् मया उक्तं स्यात्।" एवं रामस्य धर्मनिष्ठया, भ्रातृस्नेहेन च, सौमित्रिः शमितक्रोधः, भ्रातृप्रेम्णा च रामवचनेन प्रबोधितः।