तदा रामः सुमित्रानन्दनं लक्ष्मणं समीपस्थं समुपदिश्य उवाच – “पश्य लक्ष्मण! भीमः गर्जितः गम्भीरः घननादः शब्दः श्रूयते, यथा मेघस्य गर्जनं भवति तथा। वनमध्ये गजपुच्छाः अथवा महावनेर् महिषाः सिंहभीता इव सर्वतः पलायन्ति। किम् राजा वा मन्त्रिणः क्रीडार्थं वनं प्रविष्टः, अथवा कश्चन अन्यः मृगः इति, लक्ष्मण, त्वं तत्त्वं विज्ञाय। अयं पर्वतः, लक्ष्मण, पक्षिभिः अपि दुरारोहम्; शीघ्रं सर्वस्य कारणं अन्वेषय।” ततः लक्ष्मणः शीघ्रं पुष्पितं शालवृक्षं आरोह्य, सर्वदिशः निरीक्ष्य, पूर्वदिशां प्रति दृष्टिं स्थापयामास। पूर्वाभिमुखः सन् सः महद् सैन्यं ददर्श, यत्र रथाश्वगजैः समाकीर्णं, पदातिभिः समलंकृतं च। अश्वगजैः समृद्धं, रथध्वजैः शोभितं सैन्यं दृष्ट्वा, लक्ष्मणः रामाय निवेदयामास – “साधो, अग्निं निर्हर, सीता गुहं प्रविशतु; धनुः सज्जीकरोतु, बाणानि कवचं च धारयतु।” ततः रामः पुरुषसिंहः लक्ष्मणं प्रत्युवाच – “सुमित्रानन्दन, यत् सैन्यं दृश्यते, तस्य कस्य सैन्यं भवेत् इति सम्यक् पश्य।” रामस्य वचः श्रुत्वा, लक्ष्मणः क्रोधाग्निना दग्धः, तं सैन्यं नाशयितुम् उत्सुकः इदं वचनम् उवाच – “राज्यलाभाय, नूनं अभिषिक्तः, कैकेयीपुत्रः भरतः आगच्छति, निहन्तुं त्वां माम् च। पश्य, महद् वृक्षं शोभितं तिष्ठति, रथे च कोविदारध्वजः प्रकाशते। शीघ्रगैः अश्वैः आरोहणं कृत्वा, पुरुषाः यथेष्टं गच्छन्ति; अन्ये गजारोहणेन हृष्टाः प्रकाशन्ति। धनुष्मन्तः पर्वतम् आश्रयामः वा, वीर, अथवा अत्रैव स्थित्वा सज्जः भवामः। कोविदारध्वजः अस्माकं वशं आगच्छेत्। अहं भरतं द्रक्ष्यामि, यस्य हेतोः राघव, सीता त्वं च अहं च महद् दुःखम् अनुभूतवन्तः। राघव, यस्य कारणात् त्वं नित्यराज्याद् अपवर्जितः, सः शत्रु भरतः आगतः; मम तस्य वधः कर्तव्यः। राघव, भरतवधः दोषः न अस्ति; पूर्वदुष्टान् परित्यजनं धर्मविरुद्धं न भवति। भरतः पूर्वदुष्टः धर्मं परित्यज्य, राघव, वधात् पश्चात् सर्वं भूमिं शासनम् कुरु। अद्य कैकेयी राज्यलोभिनी पुत्रं मया संग्रामे निहतम् दृष्ट्वा, दुःखेन पीडिता, गजदष्टवृक्षवत् भवतु। अहं कैकेयीं अपि, तस्य सख्यः बान्धवान् च वधिष्यामि; अद्य भूमिः महद् दूषितं मुक्तं भवतु। अद्य, सम्मानदातः, निगूढं क्रोधं च अपमानं च शत्रुसैन्ये विमोक्ष्यामि, शुष्ककाष्ठे अग्निवत्। अद्य चित्रकूटवनं रक्तेन सिक्तं करिष्यामि, तीक्ष्णैः बाणैः शत्रुशरीराणि विदार्य। मया हताः गजाश्वाः च, मनुष्या च, वन्यपशवः अपसारयन्तु। अहं बाणधनुषोः ऋणं न अनुभवामि; भरतं सैन्यं च हत्वा, निःसंशयं भविष्यामि।” एवं सर्गः समाप्तः। रामः तु क्रोधान्वितं सौमित्रिं लक्ष्मणं शमयित्वा, सान्त्वनं वचः उवाच – “लक्ष्मण, भरतः स्वयं महाबाणः बुद्धिमान् इह आगतः; किम् धनुषः अथवा खड्गकवचस्य आवश्यकता अस्ति? सत्यप्रतिज्ञं पितरं समाश्रित्य भरतं हत्वा, राज्यं दोषयुक्तं किम् कुर्याम्, लक्ष्मण? स्वजननाशात् यत् धनं लभ्येत्, तं न स्वीकरोमि, यथा विषयुक्तं अन्नं न भक्ष्यते। लक्ष्मण, धर्मार्थकामं भूमिं च तव कृते इच्छामि; प्रतिज्ञां तव करोतु। भ्रातृसंग्रहाय सुखाय च राज्यं इच्छामि, सत्येन प्रतिज्ञां तव करोतु। समुद्रपरिसृतं भूमिं, सौम्य, मम लभ्यं न कठिनम्; किन्तु अधर्मेण देवेश्वरत्वं अपि न इच्छामि, लक्ष्मण। मम सुखं यदि भरतः, त्वं, शत्रुघ्नः वा न भवेत्, सम्मानदातः, तत्तत् सुखं अग्निना भस्मीकृतं भवतु। भरतः भ्रातृस्नेहं स्मृत्वा, कुलधर्मं अनुस्मृत्य, मम जीवात् अधिकः प्रियः, अयोध्यां आगतः इति मे मन्यते। मम वनवासं, जटाचीरधारणं, जनकिसहितं त्वं च श्रुत्वा, भरतः स्नेहवशात् दुःखेन विगलितेन्द्रियः इह आगतः, अन्यथा न भवेत्। कैकेयीं प्रति कोपात् कठोरं वचनं उक्त्वा, पितरं प्रशम्य, भरतः राज्यं दातुं इह आगतः। समयः उचितः, भरतः अस्मान् द्रष्टुम् इच्छति; न किञ्चित् अप्रियं करिष्यति, मनसा अपि न। भरतः कदा पूर्वं तव दोषं कृतवान्? अद्य किम् भयम् यत् भरतः इह इति त्वं संशयितः?” एवं रामः सौमित्रिं सान्त्वयामास, भ्रातृस्नेहं धर्मं च प्रतिपाद्य, लक्ष्मणस्य क्रोधं शमयित्वा, भरतस्य आगमनं स्नेहपूर्वकं मन्यते स्म।