रामः, रघुवंशवर्धनः, प्रियसखायै सीतायै तां नदीं दर्शयित्वा, चित्रकूटस्य रमणीयेषु स्थलेषु विचरन्, नयनानां कज्जलमिव शोभमानः, तस्याः सौन्दर्यं विविधानि वचनानि प्रियमित्राय कथयामास। एवं स चित्रकूटमण्डिते स्थले सीतया सह स्थित्वा, तां पर्वतानदीं दर्शयित्वा, पर्वतस्य शिलायां उपविश्य, मांसं सीतां प्रीययन् अद्यापयत्। धर्मात्मा रामः सीतया सह उपविश्य, “इदं शुद्धम्, इदं स्वादु, इदं अग्नौ सुपक्तम्” इति तां सान्त्वयन् आसीत्। तत्रैव तेषां स्थितानां, भरतस्य सेनायाः समीपागमनेन धूलिः शब्दश्च आकाशमिव स्पृशन्तौ उत्पेततुः। तस्मिन्नन्तरे, महता शब्देन कम्पिताः, भयविषण्णाः मृगयूथानि स्वनेतृभिः सह सर्वतः पलायितानि। राघवः तं सेनया उत्पन्नं शब्दं श्रुत्वा, पलायमानान् यूथपतिंश्च दृष्ट्वा, लक्ष्मणं सुमित्रानन्दनं तेजस्विनं सम्बोध्य उवाच— “पश्य लक्ष्मण, सुमित्रानन्दन, पश्य! घोरः गर्जितः गम्भीरः तुमुलः शब्दः श्रूयते। कच्चिद् गजयूथानि वा, महावने महिषाः वा, सिंहैः त्रस्ताः, पशवः आकस्मिकं सर्वतः पलायिताः। कच्चित् राजा वा मन्त्रिणः वा मृगयाम् अरण्ये कुर्वन्ति, अथवा कश्चित् अन्यः मृगः; त्वं तत्त्वतः विज्ञातुमर्हसि। अयं पर्वतः लक्ष्मण, विहगैरपि दुष्प्रापः; त्वं शीघ्रं सर्वमेतदवगन्तुमर्हसि।” एवमुक्त्वा, लक्ष्मणः शीघ्रं पुष्पितं शालवृक्षं आरोह्य, सर्वतः दृष्ट्वा, पूर्वदिशं निरीक्ष्य, महतीं सेनां ददर्श—रथाश्वगजसमाकीर्णां, पदातिभिः सहितां। तां सेनां रथध्वजैः शोभितां दृष्ट्वा, तदा रामं प्रति उवाच— “अग्निं निर्हर, आर्य, सीता च गुहां प्रविशतु; धनुः सज्जय, बाणांश्च कवचं च धारय। ततः रामः, पुरुषर्षभः, लक्ष्मणं प्रत्युवाच—‘सुमित्रानन्दन, सम्यक् निरीक्षस्व—कस्य सेनैषा भवेत्?’ इति। रामस्य वचनं श्रुत्वा, लक्ष्मणः क्रोधाग्निना दग्ध इव, तां सेनां नाशयितुमुत्सुकः, इदं वचनम् उवाच— ‘राज्यं प्राप्तुकामः, निश्चित्याभिषिक्तः, भरतः कैकेयीसुतः, आवां हन्तुमागच्छति। पश्य, स महावृक्षः शोभते, रथे च कोविदारध्वजः द्योतते। शीघ्रगैः अश्वैः आरोहिताः पुरुषाः यथेष्टं चलन्ति, अन्ये हृष्टाः गजारोहाः शोभन्ते। धनुष्पाणिभ्यां पर्वतमाश्रयाव, वीर; अथवा अस्मिन्नेव स्थाने सज्जौ स्थित्वा तिष्ठाव। कोविदारध्वजः अस्माकं वशं गच्छेत्। किं भरतं द्रक्ष्यामि, यस्य हेतोः त्वं, सीता, अहं च, इदं महद् दुःखं प्राप्नुमः? राघव, यस्य कारणात् त्वं शाश्वतस्य राज्यस्य निष्कासितः, स शत्रुर्भरतः इह आगतः; स मे हन्तव्यः। न दोषं पश्यामि भरतवधे, राघव; पूर्वकृतदुष्कृतानां परित्यागः धर्मविरुद्धः न स्यात्। भरतः पूर्वं दुष्कृत्य धर्मं परित्यज्य, राघव, हतः सन् त्वया समग्रां पृथिवीं पालय। अद्य राज्यलोभिनी कैकेयी पुत्रं मया समरे निहतम् आलोक्य, शोकार्त्ता, हस्तिनाभिघातेन द्रुम इव, व्यथां प्राप्नुयात्। कैकेयीं च सह बान्धवैः स्वजनैश्च हनिष्यामि; अद्य पृथिवी महदोषात् विमुक्ता भवतु। अद्य, आर्य, एषः निगृहीतः क्रोधः च अवमानश्च शत्रुसैन्ये मया विमोच्यते, शुष्ककाष्ठेषु वह्निरिव। अद्य चित्रकूटवनं शत्रूणां शरीराणि तीक्ष्णैः बाणैः विदार्य, रुधिरार्द्रं करिष्यामि। मया हतानां गजानां अश्वानां च, बाणैः विदारितहृदयानां, पुरुषाणां च, मांसं मृगाः अपाकर्षन्तु। नाहं बाणधनुषोः ऋणी अस्मि अस्मिन्महान्युद्धे; भरतं सेनया सहितं हत्वा, निःसंशयः भविष्यामि।’” एवं षण्णवतितमः सर्गः श्रीमदायोध्याकाण्डे वाल्मीकि रामायणे समाप्तः। रामः तु, क्रोधाविष्टं सौमित्रिं लक्ष्मणं सान्त्वयन्, शमयित्वा, इदं वचनं उवाच— “किमत्र धनुषा, किम् खड्गकवचाभ्यां वा, यदा स्वयमेव भरतः, महाबाणः, प्राज्ञः, आगतः? सत्यं पित्रे प्रतिज्ञायागतं भरतं हत्वा, किं राज्येन लब्धदोषेण, लक्ष्मण? बान्धवविनाशेन मित्रविनाशेन वा यदर्थं सम्पादितं धनं, तदहम् नाङ्गीकरिष्यामि, विषयुक्तं भोज्यमिव। लक्ष्मण, धर्मार्थकामान् अपि भूमिं च त्वदर्थमेव इच्छामि; प्रतिजाने। भ्रातृसमागमाय सुखाय च, लक्ष्मण, राज्यं इच्छामि; सत्येन शप्से।” एवं श्रीमदायोध्याकाण्डे सप्तनवतितमः सर्गः वाल्मीकि रामायणे समाप्तः।