रामः सीतया सह चित्रकूटे रम्ये नद्याः सौन्दर्यं पश्यन्, तया मृगयूथैः शोभितां, गजेन्द्रसिंहवानरैः पीयमानाम्, पुष्पितवृक्षैः भूषितां नदीं दृष्ट्वा, तत्रैव तुष्टिम् अविन्दत्। स हृष्टः रघुवंशवर्धनः रामः प्रियसख्यैः सह तस्याः नद्याः महिमानं बहुधा कथयन् चित्रकूटस्य रमणीयत्वे विचचार, यः नेत्रयोरञ्जनवत् शोभमानः आसीत्। एवं सीताम् अद्भुतनदीं दर्शयित्वा रामः गिरिशृङ्गे उपविश्य, मांसं प्रदाय ताम् आनन्दयामास। धर्मात्मा रामः सीतया सह उपविश्य, “इदं शुद्धम्, इदं स्वादु, इदं सम्यग्गृध्रं चाग्नौ” इत्यादि वदन् तस्यां तुष्टिम् अवाप। तत्रैव तेषां उपविष्टानां समये, भरतस्य सैन्यस्य समीपागमनेन धूलिः शब्दश्च आकाशं स्पृशत्समुत्थितौ। तदा महत्या नादेन कम्पिताः, भयात् सन्तप्ताश्च मृगयूथपाः स्वयूथैः सह सर्वतः पलायन्ते स्म। राघवः तं निनादं सैन्यसमुत्थं श्रुत्वा, पलायमानान् यूथपमुख्यान् ददर्श। तान् पलायमानान् दृष्ट्वा, तं च कोलाहलं श्रुत्वा, रामः तेजस्विनं सुमित्रानन्दनं लक्ष्मणं इत्युक्तवान्—“पश्य लक्ष्मण, सुमित्रानन्दन! घोरः गर्जितः गम्भीरः तुमुलः शब्दः श्रूयते। कच्चित् वन्यगजानां यूथानि, महावनेषु महिषाः वा, सिंहत्रस्ता: पशवः सर्वतः पलायन्ते। कच्चित् कश्चित् राजा वा मन्त्रिणा सह मृगयां करोति, अथवा अन्यः कश्चन मृगः; हे सुमित्रानन्दन, त्वं तत्त्वं विज्ञातुमर्हसि। अयं पर्वतः पक्षिभिः अपि दुःसाध्यः; त्वं शीघ्रं सर्वमिदं परीक्षस्व।” ततः लक्ष्मणः शीघ्रं पुष्पितं शालवृक्षं आरोह्य, सर्वतः निरीक्ष्य, पूर्वदिशं प्रेक्षते स्म। स पूर्वां दिशं अभिमुखः स्थित्वा, महद् बलं रथाश्वगजसमाकुलं पदातिसम्पन्नं च दृष्ट्वा, तं रामाय निवेदयामास—“दीप्तमान् अश्वगजसमाकुलं, पताकाभिः शोभितं महद् बलं दृश्यते। हे राम, वह्निं शमय, सीता गुहां प्रविशतु; धनुः सज्जीकुरु, बाणांश्च कवचं च धारय।” ततः रामः पुरुषर्षभः लक्ष्मणं प्रत्युवाच—“सुमित्रानन्दन, सम्यक् पश्य—कस्येदं बलं स्यात्?” इति। एवमुक्तः लक्ष्मणः क्रोधेन दग्धः, तद्बलं नाशयितुम् उत्सुकः, इदं वचनं प्रोवाच—“राज्यलाभकामः, नूनं अभिषिक्तः, कैकेयीपुत्रः भरतः आवां हन्तुं आगतः। पश्य, स महावृक्षः शोभते, रथे च कोविदारध्वजः विराजते। शीघ्रगामिषु रथेषु आरोहिताः पुरुषाः यथेष्टं गच्छन्ति; अन्ये हृष्टाः गजेन्द्रेषु शोभन्ते। धनुष्पाणयौ वयं गिरौ शरणं गच्छाव, अथवा अत्रैव स्थित्वा सज्जावः। कोविदारध्वजः सः अस्माकं वशं प्राप्नुयात्। अहं तं भरतं द्रक्ष्यामि, यस्य हेतोः त्वं, अहं, सीता च एतद् महद् दुःखम् अनुप्राप्ताः स्मः। यस्य कारणेन त्वं नित्यराज्याद् अपवृत्तः, स शत्रुर्भरतः अद्य आगतः; मम तु सः हन्तव्यः। भरतवधेन दोषं न पश्यामि; पूर्वदुष्कृतिनां परित्यागो नाधर्मः। भरतः पूर्वं धर्मं त्यक्त्वा अधर्मं कृतवान्; तं हत्वा त्वं सर्वां पृथिवीं पालय। अद्य राज्यलोभिनी कैकेयी पुत्रवधं मया संग्रामे दृष्ट्वा, शोकदुःखेन पीडिता, हस्तिना भग्नतरुः इव स्यात्। अहं कैकेयीं च, तस्याः बान्धवान् च हनिष्यामि; अद्य पृथिवी एतस्मात् महतः पापात् विमुक्ता स्यात्। अद्य अहं क्रुद्धं निगृहीतं च मन्युम्, तिरस्कारं च रिपुसैन्ये विसृजामि, शुष्ककाष्ठेषु वह्निवत्। अद्य अहं चित्रकूटवनं शत्रूणां शरीराणि तीक्ष्णैः बाणैः विदार्य, शोणितेन सम्प्लावयिष्यामि। मया हतानां गजानां, अश्वानां, नराणां च, व्याघ्राः, सिंहाः, मृगाः च, शरीराणि आकृष्य नयन्तु। महायुद्धे मम बाणेभ्यः, धनुषः च, ऋणं नास्ति; भरतं च सैन्यं च हत्वा, अहं संशयं न गमिष्यामि।” एवं नव्युत्तरेण षण्णवतितमे सर्गे, पुण्ये श्रीरामायणे, आदिकाव्ये, वाल्मीकिना कृतः, समाप्तिः। रामस्तु, क्रोधात् आक्रान्तं सौमित्रिं लक्ष्मणं शमयित्वा, शान्तवाक्यं प्रोवाच—“किं धनुषा, किं खड्गेन, किं वा शरेण, यदा स्वयमेव महाबाहुः बुद्धिमान् भरतः आगतः? सत्यप्रतिज्ञं पितरं प्रति आगतम् भरतं हत्वा, लज्जाकुलं राज्यं किम् करिष्यामि, हे लक्ष्मण? बन्धूनां मित्राणां वा वधेन यद् धनम् आगच्छेत्, तद् विषयुक्तं भोजनं न यथा, न स्वीकरोमि। धर्मकामः अर्थकामः च सुखकामः च, अपि च पृथिवी, त्वदर्थमेव मे स्पृह्यते; एतत् ते प्रतिजाने।