रामः सीतायाः सौम्यतां दृष्ट्वा स्नेहपूर्वकं वाक्यम् उवाच—“प्रिये, चित्रकूटस्य रमणीयता मन्दाकिन्या च दर्शनम्, त्वया सह मम दृष्टं, अयोध्याप्यधिकं मन्ये। त्वया सह एतेषु पावनेषु, सततम् आविलेषु जलेषु, यत्र सिद्धाः शुद्धात्मानः तपसा दमेन शमेन च युक्ताः स्नाताः, प्रविशावः। हे सुन्दरि सीते, सखीव त्वम् एताम् मन्दाकिनीं प्रविश, पद्मोत्पलानि निमज्जयन्ती। अयम् गिरिः अयोध्या इव त्वया सदा मन्यताम्, एषा च नदी सरयुवत्, यथा नगरवासिनः कुर्वन्ति। धर्मात्मा लक्ष्मणः मम आदेशे स्थितः, त्वम् अपि वैदेहि सहायिका, युवां मम हर्षं वहथः। त्रिकाले स्नानं कृत्वा, मधु मूलफलभक्षणेन च, अद्य मम न अयोध्यायाः न राज्यस्य अपि कामना अस्ति, यावत् त्वया सह अस्मि। नूनम्, यः कश्चन एतां रम्यां नदीं मृगगणैः शोभितां, गजसिंहमर्कटैः पीतां, पुष्पितवृक्षैः भूषितां पश्येत्, स सुखी स्याद्, क्लेशरहितश्च। एवं बहूनि प्रियसख्यैः वचनानि सीतायै नदीं विषये कथयन्, रघुवंशवर्धनः रामः, नेत्रसौम्यः, चित्रकूटे रम्ये विचचार। इति श्रीमद्रामायणे आदिकाव्ये वाल्मीकिना कृतायाम् अयोध्याकाण्डे पंचनवतितमः सर्गः। रामः एवं सीतायै पर्वतानदीं दर्शयित्वा, गिरिशिखरे उपविशत्, सीतां मांसैः तुष्ट्वा। धर्मात्मा रामः सीतया सह उपविश्य, “एतत् शुद्धम्, एतत् स्वादु, एतत् अग्नौ सम्यक् पक्तम्” इति उवाच। तत्र उपविष्टयोः, भरतस्य सैन्यस्य आगमनात् उत्पन्नः धूलिः शब्दश्च आकाशम् अस्पृशत्। तस्मिन्नेव काले, महता शब्देन त्रस्ताः दुःखिता मृगयूथानां नायकैः सहिताः सर्वतः अपसरन्। राघवः तं शब्दं श्रुत्वा, सैन्यसमुत्थितम्, सर्वाणि मृगयूथपमुखानि भीतः पलायमानानि अपश्यत्। तान् पलायमानान् दृष्ट्वा, तं च शब्दं श्रुत्वा, रामः तेजसा दीप्ताय लक्ष्मणाय सुमित्रानन्दनाय वाक्यम् उवाच—“पश्य लक्ष्मण, सुमित्रानन्दन, पश्य! उग्रः गर्जितः घोरः गम्भीरः शब्दः श्रूयते। कच्चित् गजयूथानि, अथवा महावने महिषाः, सिंहैः त्रासिताः, इमे प्राणीः सहसा सर्वतः पलायन्ते। कच्चित् राजा वा मन्त्र्यः कश्चित् मृगयां करोति, अथवा अन्यः कश्चन मृगः; सुमित्रानन्दन, त्वं विज्ञातुम् अर्हसि। अयं गिरिः, लक्ष्मण, विहगैः अपि दुरतिक्रमः; त्वं शीघ्रम् एतत् सर्वम् अवगन्तुम् अर्हसि।” ततः लक्ष्मणः शीघ्रं पुष्पितं शालवृक्षम् आरोह्य, सर्वतः निरीक्ष्य, पूर्वदिशं ददर्श। पूर्वां दिशं सन्निरीक्ष्य, महद् बलम् अपश्यत्, रथाश्वगजसमाकीर्णम्, पदातिभिः समन्वितम्। तं बलम्, अश्वगजसम्पूर्णं, रथध्वजैः शोभितं दृष्ट्वा, रामाय निवेदयामास—“दीप्ताग्ने! वह्निं निवर्तय, सीता गुहां प्रविशतु; धनुः सज्जीकुरु, बाणानि कवचं च धारय।” तदा रामः पुरुषर्षभः लक्ष्मणं प्रत्युवाच—“सुमित्रानन्दन, सम्यक् पश्य—कस्य एतद् बलम् इति मन्यसे?” इत्युक्त्वा, लक्ष्मणः क्रोधेन दीप्तः, तं सैन्यम् नाशयितुम् उत्सुकः, वाक्यम् उवाच—“राज्यलाभकामः, नूनम् अभिषिक्तः, कैकेयीपुत्रः भरतः आवाम् हन्तुम् आगच्छति। पश्य, स महावृक्षः तिष्ठति, रथे च कोविदारध्वजः प्रकाशते। शीघ्रगैः अश्वैः आरूढाः पुरुषाः यथेष्टं गच्छन्ति, अन्ये गजमारूढाः हृष्टाः विभान्ति। धनुष्मन्तौ गिरिम् आश्रित्य तिष्ठावः, अथवा स्थातुम् अत्रैव सज्जौ। कोविदारध्वजवान् सः अस्माकं वशे पतिष्यति। द्रक्ष्यामि किं नु भरतं, यस्य हेतोः त्वं, अहम्, सीता च, एतद् महद् दुःखम् अनुप्राप्ताः। राघव, यस्य कारणेन त्वम् शाश्वतराज्याद् निर्वासितः, स शत्रुः भरतः अधुना आगतः; मम तु स हन्तव्यः। राघव, पूर्वदुष्कृतिनः परित्यागः न दोषाय; तस्मात् भरतवधः न पापाय। भरतः पूर्वं धर्मं परित्यज्य पापम् अकरोत्; स हतः त्वया अखिलां पृथिवीं पालय। अद्य राज्यलोभिनी कैकेयी पुत्रं मया रणमध्ये हतं दृष्ट्वा शोकात् विघूर्णिता गजेन विदारितवृक्षेव भविष्यति। कैकेयीं च, तस्याः सम्बन्धिनः च, अहम् हनिष्यामि; अद्य भूमिः अस्मात् महद् पापात् विमुक्ता भविष्यति। अद्य अहम् इमं निगूढं कोपं च, तिरस्कृतिं च, रिपोः सैन्ये निर्गच्छामि, शुष्ककाष्ठेषु वह्निवत्। अद्य चित्रकूटवनं शरैः विदारितशत्रुशरीरैः रुधिरसिक्तं करिष्यामि। मया हतानां गजानां, अश्वानां, नराणां च, व्याघ्राः आहरिष्यन्ति। अस्मिन्महायुद्धे अहम् बाणधनुषोः न ऋणी; भरतं सैन्येन सह हत्वा, न संशयः, विमुक्तः भविष्यामि।” एवं लक्ष्मणस्य क्रोधपूर्णं वचनम् श्रुत्वा, रामः तं शमयितुम् उद्यतः।