रामः सीतया सह चित्रकूटशिखरे रमणीयं मन्दाकिनीं नदीं दर्शयन् ताम् इदं कथयति स्म। “पश्य मन्दाकिनीं नदीं, यत्र सा मुक्ताफलश्रेणिवद् दीप्तिमती दृश्यते, क्वचित् सुभगतीरपर्यन्ता, क्वचित् सिद्धसंघैः संकुला च। पश्य वातेन विक्षिप्तान् पुष्पसमूहान्, विस्तीर्णान् च, जलमध्ये विचरन्ति नानाविधानि प्राणिनः। शुभे, ते द्विजातयः रथाङ्गवाहकाः नाम, येषां वाक् परममधुरा, सा नदीं समुपयान्ति, सुन्दराणि स्तोत्राणि गायन्तः। प्रियसि, तव सहवासात् चित्रकूटः मन्दाकिनी च मम दृष्ट्या नगरात् अपि रमणीयतरौ इति मन्ये। आगच्छाव, सिद्धैः पाविते, तपसा दमेन शमेन च युक्तैः, अस्मिन्सदा कम्पमान उदके प्रविशाव। सीते, सुहृदं यथा, एवं त्वं मन्दाकिन्यां प्रविश, कमलोत्पलानि निमज्जयन्ती, शुभे। एषः पर्वतः अयोध्या इव, एषा च नदी सरयू इव, नगरजनाः यथा, तथा त्वं सदा चिन्तय। धर्मात्मा लक्ष्मणः अपि मम वचने स्थितः, त्वं च वैदेहि, उभयोरपि साहाय्येन मम हर्षः वर्धते। त्रिकाले स्नानं कृत्वा, मधु मूलफलभोजनं च, अद्य मम न अयोध्यायाः न राज्यस्य कामना, यावत् त्वया सह अस्मि। एषा हि रम्या नदी, मृगगणैः भूषिता, गजेन्द्रसिंहवानरैः पीता, पुष्पितवृक्षैः विभूषिता, तां दृष्ट्वा कः न तुष्येत, कः न विश्रान्तिम् अनुभवेत्? एवं प्रियायै नद्याः सौन्दर्यं विविधानि च वचनानि कथयन् रघुवंशवर्धनः रामः चित्रकूटे रम्ये भ्रमन्, नेत्रयोः अञ्जनवत् शोभमानः बभूव। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य पञ्चनवतितमः सर्गः समाप्तः। ततः सः रामः सीतायै पर्वतान्तर्गां नदीं दर्शयित्वा, तया सह पर्वतशिखरे उपविश्य, मांसं प्रदाय ताम् आनन्दयामास। धर्मात्मा रामः सीतया सह उपविष्टः, “एतत् शुद्धम्, एतत् स्वादु, एतत् अग्नौ सम्यक् पक्तम्” इति ताम् उक्तवान्। तत्रैव उपविशतां तयोः समीपे, भरतस्य सैन्यस्य आगमनात् धूलिः शब्दश्चाकाशम् अव्याप्तौ। तस्मिन्न् क्षणे, तेन महता शब्देन आकुलाः, भीताः, क्लान्ताः च मृगयूथानि स्वयूथपतिभिः सह सर्वतो दिशः पलायितानि। राघवः तं सैन्यनिर्मितं शब्दं श्रुत्वा, पलायमानानि सर्वाणि मृगयूथपतिं च दृष्टवान्। तेषां पलायनं तं च शब्दं दृष्ट्वा, रामः तेजस्विनं सुमित्रानन्दनं लक्ष्मणं इदं उवाच। “पश्य लक्ष्मण, सुमित्रानन्दन, पश्य! भीषणः गर्जितः घोरः गंभीरः शब्दः श्रूयते। किम् अत्र गजयूथानि, वा महावने महिषाः, सिंहैः भीताः पशवः सहसा सर्वतः पलायिताः। नूनं कश्चित् राजा वा मन्त्रिवर्गः वा मृगयां कृत्वा वनं प्रविष्टः, अथवा कश्चित् अन्यः मृगः; हे सुमित्रानन्दन, त्वं तत्त्वम् अन्वेषय। अयं पर्वतः लक्ष्मण, पक्षिभिः अपि दुष्प्रापः, त्वं शीघ्रं सर्वं तत्त्वं विज्ञाय।" ततः लक्ष्मणः शीघ्रं पुष्पितं शालवृक्षं आरोह्य, सर्वतः निरीक्ष्य, पूर्वदिशं प्रेक्षते स्म। पूर्वां दिशं निरीक्ष्य, सः महद् बलं दृष्टवान्, रथाश्वगजसमाकुलं, पदातिभिः सुसज्जितं। तद् अश्वगजैः पूर्णं, रथध्वजैः शोभितं सैन्यं दृष्ट्वा, रामं प्रति इदं वचनम् अब्रवीत्। “अग्निं निवर्तय, आर्य, सीता गुहां प्रविशतु; धनुः सज्जय, बाणांश्च कवचं च धारय।" ततः रामः पुरुषसिंहः लक्ष्मणं प्रत्युवाच— “सुमित्रानन्दन, सम्यक् निरीक्षस्व—कस्य एतत् सैन्यं भवेत् इति मन्यसे?” एवं रामेण उक्तः लक्ष्मणः क्रोधेन दीप्त इव, तद् सैन्यं नाशयितुम् उत्सुकः, इदं वचनम् उवाच। “राज्यलाभकामः, अभिषेकम् निश्चित्य, भरतः कैकेयीपुत्रः, आवां हन्तुं निश्चितः आगच्छति। पश्य, सः महावृक्षः शोभते, रथे च कोविदारध्वजः दीप्तः। शीघ्रगैः अश्वैः आरूढाः पुरुषाः यथेष्टं गच्छन्ति, अन्ये हृष्टाः गजारूढाः शोभन्ते। धनुष्पाणयः पर्वतं शरणं गच्छाव, वीर; अथवा, अत्रैव स्थित्वा सज्जाः तिष्ठाव। कोविदारध्वजः कश्चित् अस्माकं वशे पतिष्यति। अहं तं भरतं द्रक्ष्यामि, यस्मात् त्वं सीता च अहं च एतत् महद् दुःखम् अनुप्राप्ताः। राघव, यस्य हेतोः त्वं नित्यराज्याद् अपविद्धः, सः शत्रुः भरतः इदानीं प्राप्तः; मम तु सः हन्तव्यः। राघव, भरतवधं कर्तुम् अहं दोषं न पश्यामि; पूर्वदोषिणः परित्यागः धर्मशास्त्रेषु नापराधः। भरतः पूर्वं धर्मं परित्यज्य दोषं कृतवान्, राघव—स हते त्वया, त्वं समग्रां पृथिवीं पालय। अद्य राज्यलोभिनी कैकेयी पुत्रवधं मया युद्धे दृष्ट्वा, शोकात् गजघातितवृक्षवत् भस्मसात् भविष्यति। कैकेयीं च, तस्याः सहचर्यः बान्धवान् च, अहं हनिष्यामि; अद्य भूमिः एतस्मात् महद् पापात् विमुक्ता भविष्यति। अद्य, सम्मानद, एषः निगृहीतः क्रोधः, अवमानश्च शत्रुसैन्ये मया विमोक्ष्यते, इव अग्निः शुष्ककाष्ठे।" एवं, रामः सीतया सह रमणीयं चित्रकूटं मन्दाकिनीं च आनन्दपूर्वं पश्यन्, लक्ष्मणेन सह भरतस्य आगमनलक्षणं सैन्यं दृष्ट्वा, लक्ष्मणः क्रोधेन दीप्तः, भरतादीनां प्रति युद्धाय सज्जः अभवत्।