रामः सीतया सह चित्रकूटशिखरे स्थित्वा तां पर्वतश्रेणिं दृष्ट्वा इदं कथयति—"पश्य, हे शुभे! वायुसंकीर्णैः शिखरैः कम्पमानोऽयं पर्वतः नृत्यतीव दृश्यते, वृक्षाश्च सर्वतः पत्रपुष्पाणि नदीं प्रति स्रवन्ति। मन्दाकिनीं च पश्य—क्वचित् सा मुक्ताफलमालावद् दीप्तिम् आवहति, क्वचित् सुस्वच्छसिकतातटैः शोभते, क्वचित् सिद्धगणैः समाकीर्णा दृश्यते। वायुनाऽवहतानि पुष्पराशयः सर्वत्र प्रसृताः, जलमध्ये विविधानि जन्तूनि विहरन्ति। भगवति, रथाङ्गाभिधेयाः द्विजाः मुनयः, येषां वाण्यः परममधुराः, तस्याः तीरेषु समुपविशतः, सुन्दराणि स्तोत्राणि गायन्तः।" रामः पुनः उवाच—"सुकेशे! चित्रकूटमन्दाकिन्योः सौन्दर्यदर्शनं त्वया सह मम नगरात् अपि रमणीयतरम् इति मे मन्ये। आगच्छ, सिद्धैः पावितेऽस्मिन्सलिले सहैव प्रविशावः, यत्र तपसा दमेन शमेन च विशुद्धाः सिद्धाः सदा विहरन्ति। हे सीते, सुहृदं यथा, तथा त्वमपि मन्दाकिन्याः सलिलं प्रविश, पद्मोत्पलानि निमज्जयन्ती, सुन्दरि। एषः पर्वतः अयोध्यैव मन्यस्व, एषा च नदी सरयूः इव, यथा नगरजनाः मन्यन्ते। धर्मात्मा लक्ष्मणोऽपि मम वचने स्थितः, त्वमपि वैदेहि सहाय्या; युवां मम हर्षवर्धकौ।" रामः तत्रोवाच—"त्रिकालस्नानेन, मधुमूलफलभक्षणेन, अद्य मम न अयोध्या, न राज्ये स्पृहाऽस्ति, यावद् अहम् त्वया सह अस्मि। कः वा न प्रमोदेत, न च क्लान्तिं लभेत, यः इमां मनोज्ञां नदीं मृगगणैः शोभिताम्, गजसिंहवानरैः पीयमानाम्, पुष्पवृक्षैः विभूषितां दृष्ट्वा?" एवं प्रियायाः समीपे मन्दाकिन्याः सौन्दर्यं वर्णयन्, रघुवंशवर्धनः रामः चित्रकूटे रमणीयेषु स्थलेषु विचरन्, लोचनानां अञ्जनवत् शोभमानः, तया सह मनोहराणि वचनानि व्याहरत्। एवं पञ्चनवतितमः सर्गः श्रीमद्-अयोध्याकाण्डे समाप्तः। ततः सीतायै चित्रकूटमन्दाकिन्याः दर्शनं दर्शयित्वा, रामः गिरिशृङ्गे समुपविशत्, सीतां मांसैः तुष्टिं जनयन्। धर्मात्मा रामः सीतया सह उपविष्टः, 'एतत् शुद्धम्, एतत् स्वादु, एतत् अग्नौ सुपक्तम्' इति ताम् अभ्यनन्दत्। तत्रैव उपविष्टयोः तयोः, भरतस्य सेनायाः समागमात् रजः शब्दश्चाकाशमस्पृशत्। तस्मिन्नह्नि, महाशब्देन कम्पिताः, भीता: क्लिष्टा: मृगयूथानि, तेषां प्रमुखैः सह, सर्वदिशं प्रधावन्ति स्म। राघवः सेनया उत्पन्नं शब्दं श्रुत्वा, तानि यूथपमुखानि भीतानीव पलायमानानि अपश्यत्। तानि पलायमानानि दृष्ट्वा, शब्दं च श्रुत्वा, रामः तेजसा दीप्तः लक्ष्मणं सुमित्रानन्दनं इत्युवाच—"द्रष्टव्यं, लक्ष्मण! सुमित्रासुत, पश्य! कः खलु भीषणः गर्जितः घनः शब्दः श्रूयते?" "कच्चित् गजयूथानि वा, महावनेषु महिषाः वा, सिंहैः भीताः, प्रधावन्ति सर्वतः। कच्चित् राजा वा मन्त्रिणः वा वनं मृगयां कुर्वन्ति, अथवा कश्चित् अन्यः व्याघ्रादिः प्राणी, त्वया ज्ञातव्यम्। अयं पर्वतः पक्षिभिः अपि दुःसाध्यः, शीघ्रं सर्वं परीक्ष्य ज्ञातव्यं च।" एवमुक्तः लक्ष्मणः शीघ्रं पुष्पितं शालवृक्षं आरोह्य, सर्वतः पूर्वदिशं निरीक्ष्य, महान् अनिकायः रथाश्वगजसंकुलः, पदातिभिः संयुक्तः, पूर्वदिशि दृष्टः। तं सैन्यम् अश्वगजैः समाकीर्णं, पताकाभिः शोभितं दृष्ट्वा, लक्ष्मणः रामं प्रति इदं वचनमब्रवीत्—"अग्निं शमय, आर्य, सीता गुहां प्रविशतु, धनुः सज्जय, बाणांश्च कवचं च धारय।" ततः रामः पुरुषर्षभः लक्ष्मणं प्रत्युवाच—"सुमित्रासुत, पश्य—कस्य सेनायाः इदं मन्यसे?" एवमुक्तः रामेण, क्रोधेन दीप्तः लक्ष्मणः तं सैन्यम् विनाशयितुम् उद्यतः, इदं वचनमब्रवीत्—"राज्यं प्राप्तुम्, अभिषेकं कृत्वा, कैकेयीपुत्रः भरतः आवयोः वधाय आगच्छति।" "पश्य, स कोविदारध्वजः रथः शोभते, स वृक्षः च दीप्तिमान्; शीघ्रगैः अश्वैः आरोहणम् कृत्वा केचन यथेष्टं गच्छन्ति, केचन गजारोहाः प्रमुदिताः शोभन्ते। धनुष्मन्तौ वयं पर्वतं शरणं गच्छावः, अथवा अत्रैव स्थित्वा सज्जीकृत्य तिष्ठावः। कोविदारध्वजः सः अस्माकं वशे पतिष्यति।" "द्रक्ष्यामि वा भरतं, यस्य हेतोः त्वं, अहम्, सीता च, एतादृशं दुःखं प्राप्नुमः। यस्य कारणात् त्वं राज्यात् बहिष्कृतः, स शत्रुः भरतः आगतः; मम तु सः हन्तव्यः। न किञ्चिद् दोषं पश्यामि भरतवधे, पूर्वदुष्कृतिनां परित्यागः धर्म्यः न इति। भरतः पूर्वं धर्मं परित्यज्य दुष्कृत्य कृतवान्; स हन्यताम्, त्वं भूमिं पालय।" "अद्य कैकेयी राज्यलोभेन मम हस्तात् पुत्रं निहतम् दृष्ट्वा शोकात् विदीर्णवृक्षा इव दुःखिता भविष्यति। अहम् अपि तां कैकेयीं स्वजनैः सहितां हनिष्यामि; अद्यैव भूमिः एतेन महापापेन विमुक्ता भविष्यति।