रामः तदा विशाललोचना सीताम् इदं कथयामास—पश्य, एते महर्षयः दृढव्रताः, दीर्घकालं संयम्य स्थिताः, ऊर्ध्वबाहवः सूर्यं सम्पूजयंति। वायुसंविग्नशिखरः अयं गिरिः नृत्यतीव दृश्यते, विटप्यः च सर्वतः पत्रपुष्पाणि मन्दाकिन्यां विसृजन्ति। मन्दाकिनीं पश्य—क्वचित् सा मुक्ताहारमिव विराजते, क्वचित् सिक्ततीरसमाकीर्णा, क्वचित् सिद्धैः संवृताङ्गना। वातेन विक्षिप्तानि पुष्पराशयः पश्य, विविधानि च जलचराणि मध्ये विहरन्ति। शुभे, रथाङ्गवाचः द्विजातयः, मधुरवाचः, रम्याणि स्तोत्राणि गायन्तः तस्याः तीरेषु चरन्ति। रम्ये, चित्रकूटमन्दाकिन्योः दर्शनं मम मतिम् अधिकं स्पृहयति, यतो हि त्वया सह तद् द्रष्टुम् अर्हामि, न नगरेण समम्। गच्छामः, स्वच्छैः सिद्धैः तपसा दमेन शमेन च विशुद्धैः, अनिशं चलितजलां मन्दाकिनीम् आविशामः। हे सीते, सखीव त्वम् अयं कमलोत्पलसंछन्नां मन्दाकिनीं प्रविश, शुभे। अयं पर्वतः अयोध्येव चिन्त्यः, अयं च नदी सरयुवत्, यथायोध्यावासिनः। धर्मात्मा लक्ष्मणः अपि मम वचनं पालनात् तिष्ठति, त्वं च वैदेहि सहचरी, युवां मम हर्षवर्धकौ। त्रिसन्ध्यं स्नानं कृत्वा, मधु मूलफलभोजनं कृत्वा, अद्य मम न अयोध्यायाः न राज्यस्य स्पृहा, यावत् त्वया सहास्मि। को हि न हृष्येत, न च क्लेशं प्रप्नुयात्, एषा रम्या नदी मृगगणैः शोभिता, गजानाम् सिंहानां वानराणां च पीता, पुष्पवृक्षैः भूषिता। एवं प्रियया सह मन्दाकिन्याः सौन्दर्यगुणान् बहुधा कथयन्, रघुवंशवर्धनः रामः चित्रकूटं रम्यं काजलमिव लोचनयोः संचरन् विचचार। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य पञ्चनवतितमः सर्गः समाप्तः। ततः रामः सीतायै पर्वतसरितं दर्शयित्वा, पर्वतस्य शिलायाम् उपविश्य, मांसमुपनीय ताम् तुष्टिं जनयामास। धर्मात्मा सः रामः सीतया सह उपविष्टः, 'इदं शुद्धम्, इदं स्वादु, इदं सम्यग् अग्नौ पक्तम्' इति कथयामास। तत्रैव तेषां स्थितानां भरतस्य सेनायाः धूलिः शब्दश्च आकाशं स्पृशतः प्रादुरभवत्। तस्मिन्न् क्षणे, तेन महान् शब्दः श्रुत्वा, भयाकुलाः मृगयूथानि स्वयूथपतिभिः सह सर्वतः पलायन्त। राघवः तं शब्दं श्रुत्वा, सेनया उत्पन्नम्, सर्वाणि मृगयूथपतीन् भयात् पलायमानान् अपश्यत्। तान् पलायमानान् दृष्ट्वा, तं च कोलाहलम् श्रुत्वा, रामः तेजस्विनं सुमित्रानन्दनं लक्ष्मणं इदं अब्रवीत्— 'पश्य लक्ष्मण, सुमित्रानन्दन, पश्य! घोरः गर्जनः गम्भीरः कोलाहलः श्रूयते। किं वा गजेन्द्रयूथानि, महावनेषु महिषाः, सिंहैः त्रस्ताः, पशवः आकस्मिकं सर्वतः पलायन्ते। कश्चित् राजा वा मन्त्रिणः क्रीडार्थं अरण्ये चरति, अथवा कश्चिद् अन्यः पशुः; सुमित्रानन्दन, त्वम् एतत् विज्ञातुम् अर्हसि। अयं पर्वतः पक्षिभिरपि दुर्गमः; त्वम् शीघ्रं सर्वमेतत् निवेदय।' ततः लक्ष्मणः शीघ्रं पुष्पितं शालवृक्षं आरोह्य, सर्वतः पूर्वदिशं निरीक्ष्य, महतीं सेनां रथाश्वगजसंकीर्णां पदातिभिः युक्तां ददर्श। तां सेनां अश्वगजसमाकीर्णां पताकाभिरलंकृतां दृष्ट्वा, स रामाय निवेदयामास— 'ज्वलन्तं वह्निं शमय, आर्य; सीता गुहां प्रविशतु; धनुः सज्जय, बाणांश्च कवचं च धारय।' तदा रामः पुरुषर्षभः लक्ष्मणं प्रत्युवाच—'सुमित्रानन्दन, पश्य—कस्य सेनैषा भवेत्?' इति। एवमुक्तः रामेण, क्रोधेन दहन्निव, लक्ष्मणः सेनाविनाशकाङ्क्षी वाक्यम् अब्रवीत्— 'राज्यलाभकामः, नूनं अभिषिक्तः, कैकेय्याः पुत्रः भरतः, तौ नो हन्तुं समागतः। पश्य, स कोविदारध्वजः रथः शोभते, तस्योपरि पताकाः। शीघ्रगामिषु अश्वेषु आरूढाः केचन यथेष्टं यान्ति, अन्ये हृष्टाः गजेषु आसीनाः शोभन्ते। धनुष्मन्तौ वयं गिरौ शरणं गच्छाव, वीर; अथवा अत्रैव तिष्ठावः सज्जीकरणाः। कोविदारध्वजः सः अस्माकं वशे पतिष्यति। द्रक्ष्यामि च अहम् भरतम्, यस्य हेतोः त्वम् अहं सीता च एष दुःखमुपागताः। राघव, यदर्थं त्वम् नित्यराज्यात् अपवर्तितः, सः शत्रुभूतः भरतः आगतः; मम तु सः हन्तव्यः। न दोषः पश्यामि राघव, भरतवधः धर्मात् न हीयते, पूर्वदुष्कृतं त्यजन्ति। भरतः पूर्वदुष्टः धर्मं त्यक्तवान्; स हतः त्वया सर्वां पृथिवीं पालय। अद्य कैकेयी राज्यलुब्धा, यः पुत्रः मया संग्रामे निहतः, दुःखेन पीडिता गजेन भग्नतरुरिव भविष्यति।