रामः पद्मनयनः, राजर्षेः विदेहस्य कन्यायाः चन्द्रमुख्याः सीतायाः समीपे स्नेहपूर्वकं इदं कथयति। “पश्य, सीते, मन्दाकिनीं नदीं रम्यां, विविधैः शिलातटैः शोभिताम्, हंसैः शारद्भिः चाक्रान्तां, पद्मैः अलङ्कृताम्। सर्वतः पुष्पफलवृक्षैः परिवृतां, राजराजस्य पद्मवनमिव दीप्ताम्। तटस्थे जलस्थले मृगगणैः मलिनीकृतं जलं मम हर्षं जनयति। उचितकाले मुनयः जटिलाः चर्मवस्त्रधारिणः च बर्कवस्त्रपरिधानाः मन्दाकिनीं प्रविशन्ति, प्रिये। विशालाक्षि, ते महर्षयः स्थिरव्रताः, उर्ध्वबाहवः तपस्यन्तः, सूर्यं पूजयन्ति। पर्वतः वायुवेगेन शिखराणि कम्पयन् नृत्यति इव दृश्यते, वृक्षाः च सर्वतः पुष्पाणि पत्राणि च नदीं प्रति विसृजन्ति। मन्दाकिनीं पश्य, यत्र सा रत्नमालिका इव दीप्तिम् दत्ते, यत्र तटैः शिलातटैः शोभते, किञ्च कतिचन स्थले सिद्धैः आवृताः। पश्य, वायुनाः वितानितानि पुष्पसमूहानि, जलमध्ये विविधा जीवाः तैर् विहरन्ति। शुभे, द्विजातयः रथाङ्गप्रवाचकाः, मधुरवचनाः, तटं आरोहन्ति, सुन्दराणि स्तोत्राणि गायन्तः। सुन्दरी, चित्रकूटस्य मन्दाकिन्याः च दर्शनं नगरेऽपि रम्यतरं इति मे मन्ये, यतः त्वया सह पश्यामि। चलामः, सीते, अस्याः नदीस्य नित्यम् चलितं जलं प्रविशामः, यत्र सिद्धैः शुद्धं तपसा दमेन शमेन च। सख्यं इव मन्दाकिन्यां प्रविश, पद्मानि शालूकानि निमज्जय, सुन्दरी। भवति, पर्वतम् अयोध्यायाः इव चिन्तय, नदीं सरयू इव, यथा नगरवासिनः। धर्मात्मा लक्ष्मणः मम आज्ञां पालयति, त्वं च वैदेही अनुग्रहं ददासि, युवां मम हर्षं जनयथः। त्रिकाले स्नानं कृत्वा, मधु मूलानि फलानि च भक्षयित्वा, अद्य मम न अयोध्या न राज्यं इच्छामि, यावत् त्वया सह अस्मि। न हि कश्चन, मन्दाकिनीं रम्यां मृगगणैः शोभिताम्, गजैः सिंहैः कपिभिः पीताम्, पुष्पवृक्षैः अलङ्कृताम् दृष्ट्वा, सन्तुष्टः न भवति, क्लान्तः च न। एवं प्रियायाः नदीं विषये बहूनि मधुरवचनानि उक्त्वा, रामः रघुवंशवर्धनः चित्रकूटं रम्यं, नेत्राणां अञ्जनमिव, विचरति। एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डस्य पंचनवतितमः सर्गः समाप्तः, वाल्मीकिना कृतस्य आदिकाव्यस्य। रामः सीतायै पर्वतस्य नदीं दर्शयित्वा, पर्वतशिखरे उपविशत्, मांसं दद्यात्, सीतां प्रियं कृत्वा। धर्मात्मा रामः सीतया सह उपविश्य, “एतत् शुद्धम्, एतत् स्वादु, एतत् अग्नौ सुपक्वम्,” इति कथयति। तत्र उपविष्टयोः, भरतस्य सैन्यस्य आगमनात् धूलिः शब्दः च आकाशं स्पृशतः। तस्मिन्नेव काले, महाशब्देन त्रस्ताः दुःखिताः वन्यपशवः स्वनेत्रैः सह सर्वदिशं पलायन्ति। राघवः सैन्येनोत्थितं शब्दं शृणोति, पलायमानान् पशुश्रेष्ठान् अपि पश्यति। तेषां पलायनं शब्दं च दृष्ट्वा, रामः तेजस्वी लक्ष्मणं सुमित्रानन्दनं प्रति इदं वचनं अब्रवीत्—“पश्य, लक्ष्मण, सुमित्रानन्दन, पश्य! घोरः गर्जितः गम्भीरः महान् शब्दः श्रूयते। किम् गजगणाः वनं प्रविशन्ति, अथवा महावने महिषाः सिंहैः त्रस्ताः, पशवः आकस्मात् सर्वदिशं पलायन्ति। किम् राजा वा मन्त्रिणः वनं मृगयायां प्रविशन्ति, अथवा अन्यः कश्चन वन्यः पशुः; सुमित्रानन्दन, त्वं ज्ञातुम् अर्हसि। पर्वतः लक्ष्मण, पक्षिभिः अपि दुस्तरः; त्वं शीघ्रं सर्वं ज्ञातुम् अर्हसि।” ततः लक्ष्मणः शीघ्रं पुष्पितं शालवृक्षं आरोह्य, सर्वतः पूर्वदिशं निरीक्ष्य, महद् सैन्यं पश्यति—रथैः अश्वैः गजैः चाक्रान्तम्, पदातिभिः सुसज्जितम्। अश्वगजैः पूर्णं, रथपताकाभिः शोभितं सैन्यं दृष्ट्वा, रामं प्रति इदं वचनं अब्रवीत्—“अग्निं निर्वापय, आर्य, सीता गुहं प्रविशतु; धनुः सज्जय, बाणानि कवचं च धारय।" ततः रामः पुरुषसिंहः लक्ष्मणं प्रति प्रत्युवाच—“सुमित्रानन्दन, सूक्ष्मं पश्य—कस्य सैन्यं भवति इति मन्यसे?” एवं रामेण उक्तः लक्ष्मणः क्रोधेन ज्वलन्, सैन्यं नाशयितुम् उद्यतः, इदं वचनं अब्रवीत्—“राज्यं सुरक्षितुम्, अभिषेकं प्राप्त्वा, भरतः कैकेयीपुत्रः आवयोः वधाय आगच्छति। पश्य, महान् वृक्षः तत्र शोभते, रथे कोविदारध्वजः दीप्तः। शीघ्रगैः अश्वैः आरोह्य पुरुषाः यथेष्टं गच्छन्ति; अन्ये हृष्टाः गजारोहणेन शोभन्ति। धनुषा सह पर्वतम् आश्रयामः, वीर; अथवा, अत्रैव स्थित्वा सज्जैः शस्त्रैः स्थीयाम। कोविदारध्वजः सः कदाचित् अस्माकं वशं आगच्छेत्।” एवं रामः लक्ष्मणः च सीता च चित्रकूटे रम्ये मन्दाकिन्याः तटे मिलित्वा, भरतस्य आगमनस्य चिन्तया सज्जता अभवन्।