रामः तदा सीतया सह लक्ष्मणेन च धर्ममार्गे स्थितः, परं संयमं आश्रित्य, तां कालम् आनन्देन अन्वयात्। एवं सुमधुरं समयं यापयन्, रामः सीताम् उवाच—“सुन्दरी! अहम् त्वया सह लक्ष्मणेन च धर्मानन्दं अनुभवामि।” ततः पर्वताद् अवतीर्य कौसल्येयः रामः मैथिलीं शोभनां मंदाकिनीं नदीं दर्शयामास, या निर्मलजलया शोभिता। सः पद्मनेत्रः रामः जनकात्मजां सुजातां सीतां शशिमुखीं प्रीत्या संबोधितवान्—“पश्य मंदाकिनीं नदीं, विविधैः कूलैः शोभितां, हंसक्रौञ्चसंकीर्णां, पद्मैः अलंकृतां च। एषा नदी सर्वतः पुष्पफलवृक्षैः परिवृता, नृपतिनृपतीनां पद्मवनमिव दीप्तिमती दृश्यते। तस्याः तीर्थानि मृगयूथैः कलुषितजलानि मम हर्षं जनयन्ति। यत्र ऋषयः जटिलाः चर्मवसनाः वल्कलधराः समये समये मंदाकिनीं प्रविशन्ति, तेषां संयमधारिणां तपस्विनां सूर्योपस्थानं पश्य, दीर्घबाहून् उत्तानकरान्। पर्वतः अपि वातेन कम्पितशिखरः नृत्यमिव करोति, वृक्षाः च सर्वतः पत्रपुष्पाणि नदीं प्रति विसृजन्ति। मंदाकिनीं पश्य—क्वचित् मौक्तिकमालावद् दीप्तिमती, क्वचित् शुक्लकूलाभिरलंकृता, क्वचित् सिद्धैः आकीर्णा। पश्य—वातेन विक्षिप्तानि पुष्पसमूहानि, विविधानि जलचराणि च मध्ये तस्याः जलस्य तर्तन्ति। शुभे! रथाङ्गनामधेया द्विजातयः मधुरवाचः स्तोत्राणि गायन्तः तस्याः तीरेषु चरन्ति। सुन्दरी! चित्रकूटमन्दाकिन्योः दर्शनं त्वया सह मम नगरदर्शनात् अधिकम् आनन्दजनकम्। आगच्छ, सिद्धैः शुद्धीकृतेषु तेषु जलस्रोतःसु सह यथासुखं प्रविशामः। सीते! सखीव मंदाकिन्यां प्रविश, पद्मोत्पलानि निमज्जयन्ती, सुन्दरी। एषः पर्वतः अयोध्येव, एषा च नदी सरयूव इति चिन्तय, यथा नगरवासिनः। धर्मात्मा लक्ष्मणः मम वचनं पालयति, त्वं च वैदेहि सहाय्यसि; युवां मम प्रीतिजनकौ। त्रिसन्ध्यं स्नानं कृत्वा, मधु मूलफलानि भुञ्जानः, अद्य न अयोध्यां न राज्यं कामये, यावत् त्वया सह अस्मि। एषा रम्या नदी मृगयूथैः शोभिता, गजसिंहवानरैः पीता, पुष्पवृक्षैः विभूषिता—इमां दृष्ट्वा कः न प्रमुद्येत, कः न क्लेशं त्यजेत?” एवं प्रियायै विविधानि मधुराणि वचनानि उक्त्वा, रघुवंशवर्धनः रामः शोभनं चित्रकूटं परिभ्रमन्, नेत्रसौम्यत्वं वितन्वन्, रमणीयां तां स्थलीं अवलोकयामास। एवं पावनायां रामायणे आद्ये काव्ये वाल्मीकिना कृतायां श्रीमद् अयोध्याकाण्डे चतुर्नवतितमः सर्गः समाप्तः। रामः तदा मैथिलीं पर्वतानदीं दर्शयित्वा, पर्वतस्य शिलायाम् उपविशत्, सीतां मांसैः तुष्यन्। धर्मात्मा सः रामः सीतया सह उपविश्य, “एतत् शुद्धम्, एतत् स्वादु, एतत् अग्नौ सम्यक् पक्तम्” इति उक्तवान्। तस्यां स्थले उपविशतोः, भरतस्य सैन्यस्य समागमेन धूलिः शब्दः च आकाशं स्पृशन् उत्पतितः। तस्मिन् क्षणे, महता निनादेन कम्पिताः, भयभीता व्याकुलाश्च मृगयूथपाः प्रधाव्य दिशः सर्वतः पलायन्ते स्म। राघवः तं शब्दं श्रुत्वा, सैन्येनोत्थितं, सर्वाणि च मृगयूथपमुख्यानि भयात् पलायमानानि अपश्यत्। तान् पलायमानान् तं च निनादं दृष्ट्वा, रामः तेजस्विनं सुमित्रानन्दनं लक्ष्मणं प्रति उवाच—“पश्य लक्ष्मण! सुमित्रानन्दन! घोरः गर्जितः महाशब्दः निनादोऽयं श्रूयते। किम् एषां मत्तगजानां काञ्चन, महावने महिषाणां वा, सिंहभयात् मृगाणां वा, सर्वतोऽपि पलायनं जातम्? किम् राजा वा मन्त्रिणा सह मृगयां करोति, किम् अन्यः कश्चिद् व्याघ्रः वा, त्वं सुमित्रानन्दन, ज्ञातुम् अर्हसि। अयं पर्वतः पक्षिभिः अपि दुष्प्राप्यः, त्वं शीघ्रं सर्वमिदं ज्ञात्वा निवेदय।” ततः लक्ष्मणः शीघ्रं पुष्पितं शालवृक्षं आरोह्य, सर्वतः दृष्ट्वा, पूर्वदिक्प्रति चक्षुषा अपश्यत्। पूर्वां दिशं प्रति निरीक्ष्य, सः महद् सैन्यं दृष्टवान्—रथाश्वगजसमाकीर्णं, पदातिभिः उपेतं। तद् अश्वगजसमृद्धं पताकाभिरलंकृतं सैन्यं दृष्ट्वा, सः रामं प्रति निवेदयामास—“दीप्तिमन्, वह्निं निर्वापय, सीता गुहां प्रविशतु, धनुः सज्जय, बाणान् कवचं च धारय।” ततः रामः पुरुषर्षभः लक्ष्मणं प्रत्युवाच—“सुमित्रानन्दन, सम्यक् पश्य—कस्य इदं सैन्यम् इति मन्यसे?” इति। एवं रामेण उक्तः लक्ष्मणः क्रोधेन दह्यमानः, सेनां नाशयितुम् उत्सुक्षः, इदम् उक्तवान्—“राज्यं प्राप्त्वा, निश्चितं अभिषिक्तः, भरतः कैकेयीपुत्रः आवां हन्तुं आगच्छति। पश्य—सः महावृक्षः शोभते, रथे च कोविदारध्वजः दीप्तमानः दृश्यते।” एवं श्रीमद् वाल्मीकिरामायणे आद्ये काव्ये पावने अयोध्याकाण्डे पञ्चनवतितमः षट् च नवतितमश्च सर्गः समाप्तौ।