चित्रकूटश्चायं पर्वतः मूलफलसलिलसमृद्धः, उत्तरेषु कुरुषु पद्मिनीसरोवरेषु देवायतनेषु चापि अतिक्रान्तवानिव दृश्यते। रमणियेऽस्मिन्नेव स्थले त्वया सह, सीते, लक्ष्मणेन च सह, धर्मसंयुक्तां परमसंयमस्थितां प्रीतिं अनुभूय अहं कालमयं यापयिष्यामि। एवमुक्त्वा, सः कोसलाधिपतिः रामः गिरिशिखरात् अधः अवतीर्य मैथिलीं शोभनां मन्दाकिनीं सलिलशुद्धां नदीं दर्शयामास। तदा पद्मलोचनः रामः जनकनन्दिनीं चारुमुखीं चन्द्राननां सम्बोधितवान्—“पश्य मन्दाकिनीं नदीं, नानाविधबालुकाविचित्रां, हंसक्रौञ्चनादितां, पद्मैः शोभिताम्। सर्वतः पुष्पफलवृक्षैः परिवृतां, राजर्षिपद्मिनीव शोभमानाम्। तटस्थे सलिले हरिणगणैः क्षोभिते, मद्गजेन प्रमुदिते, अस्यां मम हर्षो जागर्ति। समीचीनकाले मुनयः जटिलाः चर्मवसनाः वल्कलाम्बरधारिणः अस्यां मन्दाकिन्यां प्रविशन्ति। दीर्घलोचना, एते महात्मानः मुनयः दीर्घव्रतधारिणः, ऊर्ध्वबाहवः, सूर्यं सम्पूजयन्ति। पश्य, वायुनाऽचलशिखराणि कम्प्यमानानि नृत्यन्तीव दृश्यन्ते, वृक्षाश्च सर्वतः पत्रपुष्पाणि नदीं प्रति स्रवन्ति। मन्दाकिनी नदी क्वचित् मुक्ताफलमालावद्विभाति, क्वचित् बालुकातटोपेता, क्वचित् सिद्धैः सेविता। वातेन विक्षिप्तानि पुष्पराशयः, जलमध्यगतानि नानाविधानि जन्तूनि च पश्य। शुभे, रथाङ्गगायका द्विजातयः मधुरवाचः, शोभनानि स्तोत्राणि गायन्तः तटमुपयान्ति। रम्ये, चित्रकूटमन्दाकिन्योर्दर्शनं, त्वयि सन्निहितायाम्, नगरदर्शनात् अधिकं मे प्रीयते। गच्छामः, अस्यां शुद्धायां, सिद्धैर्निर्मलैः तपसा दमेन शमेन च विशुद्धायां नदीं सह प्रविशामः। सीते, सखीव त्वं मन्दाकिनीं प्रविश, पद्मोत्पलानि निमज्जयन्ती। एष पर्वतः अयोध्येव त्वया नित्यं मन्यताम्, एषा च नदी सरयूवद्, यथा नगरजनाः स्मरन्ति। धर्मात्मा लक्ष्मणोऽपि ममाज्ञां पालन्वान्, त्वं च वैदेहि, द्वावपि मम प्रियं कुर्वथः। त्रिकालस्नानं कृत्वा, मधु मूलफलभोजनं च, त्वयि सन्निहितायामद्य न अयोध्यां न राज्यं कामये। कः नाम न प्रमुद्येत, न च क्लेशमाप्नुयात्, एतां रम्यां नदीं मृगगणैः सेवितां, गजसिंहवानरपानां, पुष्पवृक्षोपशोभितां दृष्ट्वा? इति प्रियायाः सख्ये नदीसम्बन्धिन्यः कथाः बहुधा कथयन्, रामः रघुवंशवर्धनः, शोभनाम् अञ्जनवर्णां चित्रकूटभूमिं विचचार। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डे चतुर्नवतितमः सर्गः समाप्तः। एवं सीतायै गिरिनदीं दर्शयित्वा, रामः गिरिशिखरे समुपविवेश, तां च मांसैः प्रीययामास। धर्मात्मा रामः सीतया सह उपविष्टः, “एतद् शुद्धम्, एतद् स्वादु, एतद् अग्नौ सुपक्तम्” इति तामुवाच। तत्रोपविष्टयोः, भरतस्य सेनायाः समागमात् रजः शब्दश्चाकाशमस्पृशत्। तदा महानिनादेन त्रस्ताः सशब्दा मृगयूथानि स्वयूथपतिभिः सह सर्वतः विद्रुतानि। राघवः तं शब्दं श्रुत्वा, तानि यूथपतिनः भीतानीव पलायमानानि अपश्यत्। तान् पलायमानान् श्रुत्वा, तं च महानिनादं निशम्य, रामः तेजस्विनं सुमित्रानन्दनं लक्ष्मणं वचनमब्रवीत्— “पश्य लक्ष्मण, सुमित्रानन्दन, एष भीमः गर्जितः घोरः घननिनादोपमः शब्दः श्रूयते। कच्चित् गजयूथानि वा, महावनेषु महिषा वा, सिंहभीतानि, पशवः सर्वतः आकस्मिकं विद्रवन्ति। कश्चित् राजा वा मन्त्र्युत्तमः मृगयां कुर्वन्, अथवा कश्चन अन्यः मृगः, इति त्वं ज्ञातुमर्हसि। एष शैलः पक्षिभिः अपि दुष्प्रापः, त्वया शीघ्रं सर्वं ज्ञातव्यं। ततः लक्ष्मणः शीघ्रं पुष्पितं शालवृक्षं आरुह्य, सर्वतः पूर्वदिशं वीक्ष्य, महतीं सेनां रथाश्वगजसंयुतां पदातिसंवृतां च अपश्यत्। तां सेनां अश्वगजाकीर्णां पताकाभिरलंकृतां दृष्ट्वा, सः रामाय निवेदयामास—“दीप्तमग्निं शमय, आर्य, सीता गुहां प्रविशतु, धनुः सज्जीकुरु, बाणांश्च कवचं च धारय।” तदा रामः पुरुषर्षभः लक्ष्मणं प्रत्युवाच—“सुमित्रानन्दन, सम्यगवलोकय, कस्य सेनैषा भवेत्?” इति। एवमुक्तः रामेण, लक्ष्मणः क्रोधेन दीप्तः, ताम् सेनां विनाशयितुमुद्यतः, इदं वचनमुवाच— “राज्यलाभकामः, निश्चित्याभिषिक्तः, भरतः कैकेयीपुत्रः आगच्छति, आवां हन्तुम्।” एवमयं श्रीमदायोध्याकाण्डे पञ्चनवतितमः, षट्षष्टितमश्च सर्गः वाल्मीकिमुनेः काव्ये समाप्तः।