रामः तु तदा सीताम् इदं वचः उवाच—“पश्य सुश्रोणि! प्रेक्षस्व कुसुमितानि पद्ममाल्यानि यौवनार्तैः प्रियैः समाक्रान्तानि विकीर्णानि च, विविधानि च फलानि सर्वत्र निपातितानि। अयं चित्रकूटः पर्वतः मूलफलसलिलसमृद्धः, देवस्थानानि यथोत्तरकुरुषु पद्मवनानि, तान्यपि अतिक्रामति शोभया। प्रियदर्शने! त्वया सह लक्ष्मणेन च अहम् अत्र धर्मे स्थितः, आत्मसंयमपरायणः, सुखेन कालं यापयिष्यामि।” एवमुक्त्वा रामः सीतया सह लक्ष्मणेन च चित्रकूटे रममाणः, तस्याः सौन्दर्ये रममाणः, समयं यापयामास। इत्येषा श्रीमदायोध्याकाण्डे चतुर्नवतितमः सर्गः। ततः रामः पर्वतादवरोह्य मैथिलीं निर्मलसलिलां शोभनां मन्दाकिनीं नदीं दर्शयामास। स कमलनयनः रामः जनकनन्दिनीं चन्द्रवदनाम् इदं वचनम् अब्रवीत्—“पश्य मैथिलि! विविधवेलातटैः शोभितां, हंसक्रौञ्चनादितां, पद्मैः अलङ्कृतां मन्दाकिनीं नदीम्। पश्य, सा सर्वतः पुष्पफलवृक्षैर् आवृता, राजराजस्य पद्मह्रद इव शोभते। यत्र मृगयूथैः सलिलानि कर्दमितानि, तानि मां प्रमोदं जनयन्ति। यत्र ऋषयः जटिलाः चर्मवसनाः वल्कलधराः, काले काले प्रविशन्ति मन्दाकिनीं, तत्र ते महान् भावः। पश्य, दीर्घलोचना! ते महर्षयः दीक्षासंयमपरायणाः, उद्यतबाहवः, सूर्यं नमन्ति। पश्य, वायुवेगात् चलितशिखरः पर्वतः नृत्यतीव दृश्यते; वृक्षाः पत्रपुष्पाणि नदीं प्रति स्रवयन्ति। मन्दाकिनीं पश्य—क्वचित् सा मुक्ताफलमालेव विराजते, क्वचित् वेलातटैः शोभिता, क्वचित् सिद्धगणैः सेविता। पश्य, वायुवेगात् विकीर्णानि पुष्पराशीनि, जलमध्ये विविधानि प्राणिनः क्रीडन्ति। शुभे! ये द्विजाः रथाङ्गरथाङ्गशब्दिताः, मधुरवाचः, ते वेलातटे समभिगम्य सुन्दरतमाः स्तोत्राणि गायन्ति। प्रियदर्शने! चित्रकूटमन्दाकिन्योः दर्शनं त्वया सह मम नगरदर्शनात् अधिकम् इव रोचते। आगच्छ, वयं उभौ सिद्धैः पाविते, संयमशमसम्पन्ने, एतेषु सलिलेषु प्रविशाम। प्रिये! त्वम् इव सखीमिव, पद्मोत्पलान् निमज्जयन्ती, मन्दाकिनीं प्रविश। भद्रे! अयं पर्वतः अयोध्या इव, एषा नदी सरयू इव मन्यस्व, यथा नगरजनाः। धर्मात्मा लक्ष्मणः अपि मम वचने स्थितः, त्वम् अपि वैदेहि मम प्रियकारिणी; युवां हि मम हर्षवर्धकौ। त्रिकाले स्नानं कृत्वा, मधुमूलफलभोजनं कुर्वन्तः, अद्य अहं न अयोध्यां न राज्यं कामये, यावत् त्वया सह अस्मि। सत्यं वदामि, यः कश्चन, एषां मृगयूथानां पानं, गजानां सिंहवानराणां च, पुष्पवृक्षशोभितां मन्दाकिनीं पश्यति, स न तृष्यति, न च क्लान्तिम् अनुभवति। एवं रामः प्रियया सह नदीं विषये बहूनि मधुराणि वचनानि उवाच, रघुवंशवर्धनः चित्रकूटं रमणीयं रममाणः, लोचनानां अञ्जनमिव शोभमानः विचचार। इत्येषा श्रीमदायोध्याकाण्डे पञ्चनवतितमः सर्गः। एवं सीतायै पर्वतानदीं दर्शयित्वा, रामः पर्वतशृङ्गे उपविवेश, सीतां मांसैः तुष्टाव। धर्मात्मा रामः सीतया सह उपविश्य, “एतत् शुद्धम्, एतत् स्वादु, एतत् अग्नौ सुपक्वम्” इति ताम् आनन्दयामास। तस्याम् एव स्थले, भरतस्य सेनायाः धूलिः शब्दश्च आकाशमस्पृशताम्। तदा महता शब्देन कम्पिता मृगयूथानि, तेषां प्रधानैः सह, भीतैः सन्त्रस्तैः, दिशः सर्वाः प्राद्रवन्त। स राघवः तं शब्दं श्रुत्वा, पलायमानान् मृगयूथाधिपान् ददर्श। ततः पलायमानान् पशून् दृष्ट्वा, तं शब्दं च श्रुत्वा, रामः तेजस्विनं सुमित्रानन्दनं लक्ष्मणं इदं वचनम् अब्रवीत्—“पश्य लक्ष्मण! सुमित्रानन्दन! भयंकरः गर्जितसन्निभः घोरः शब्दः श्रूयते। किम् एष गजयूथैः, वा महिषैः, सिंहत्रस्तैः वन्यपशुभिः, आकस्मिकं सर्वतः पलायिता इति? राजा वा मन्त्रिवा मृगयां चरति, अथवा अन्यः कश्चन मृगः, त्वम् एव ज्ञातुम् अर्हसि, हे सुमित्रानन्दन! अयं पर्वतः पक्षिभ्यः अपि दुस्तरः, त्वं शीघ्रं सर्वं अन्वेष्टुम् अर्हसि।” एवमुक्तः लक्ष्मणः शीघ्रं पुष्पितं शालवृक्षं आरोह्य, पूर्वदिशं प्रेक्ष्य, सर्वतः निरीक्ष्य, महतीं सेनां ददर्श—रथैः, अश्वैः, गजैः, पदातिभिः च समाकीर्णाम्। तां सेनां तुरगगजसमाकुलां पताकाभिरलङ्कृतां दृष्ट्वा, स रामाय निवेदयामास—“दीप्तां वह्निं शमय, आर्य! सीता गुहां प्रविशतु; धनुः सज्जय, बाणांश्च कवचं च धारय।” तदा रामः पुरुषर्षभः लक्ष्मणं प्रत्युवाच—“सुमित्रानन्दन! सम्यक् पश्य, केषां सेनायमिति मन्यसे?” इति। एवमुक्तः लक्ष्मणः क्रोधेन ज्वलन्निव, तां सेनां विनाशयितुम् उद्यतः, रामाय इदं वचनम् उवाच। इत्येषा श्रीमदायोध्याकाण्डे षण्णवतितमः सर्गः।