चित्रकूटशिलाः शतशः सर्वतः नीलपीतश्वेतरक्तवर्णबहुल्येन विभान्ति। तत्र पर्वतेश्वरे रात्रौ औषधयः स्वदीप्त्या सहस्रशः अग्निशिखावत् प्रकाशन्ति। पर्वतस्य केचन प्रदेशाः गृहसदृशाः, केचन उद्यानसदृशाः, केचन एकशिलानिर्मितवत् शोभन्ति, हे सुन्दरी। चित्रकूटः भूमिं विदार्य उत्पन्न इव दृश्यते, तस्य शिखरं सर्वदिशासु शुभ्रं दृश्यते। पश्य प्रिय, कामिनां शय्याः कु्ष्ठपुन्नागाशोकभूर्जपत्रैः आच्छादिताः, पद्मपत्रैः अलङ्कृताः। पश्य, हे सुन्दरी, पद्ममालाः याः कामिनां द्वारा कुटिलीकृताः त्यक्ताः, विविधानि फलानि च विक्षिप्तानि। अयं चित्रकूटः मूलफलवारिसम्पन्नः, उत्तरकुरुवनानि अपि पद्मवनानि, देवालयानि, अतिक्रान्तः। हे रम्ये, अहं त्वया सीतया सह लक्ष्मणेन च धर्मसंयमसम्पन्नं आनन्दं भजिष्यामि। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य चतुर्विंशत्यधिकचतुर्नवतितमः सर्गः वाल्मीकिमुनिना रचिते महापुराणे रामायणे समाप्तः। ततः पर्वतादवतर्य कौसल्यानाथः मैथिलीं शोभनां मंदाकिनीं शुद्धवारिणीं दर्शयामास। पद्मलोचनः रामः राजर्षिकनन्दिनीं चन्द्रमुखीं वदति स्म। पश्य मंदाकिनीं, विविधशिलातटसम्पन्नां, हंसक्रौञ्चसंवृतां, पद्मैः शोभितां। सा सर्वतः पुष्पफलवृक्षैः आवृताः, राजराजपद्मवनवत् दीप्तिमती दृश्यते। तत्र यत्र यत्र मृगगणाः तटेषु जलं मलिनीकृतवन्तः, तद्वारि हर्षजनकं मम। यदा यदा ऋतुकालः, तदा तत्र मुनयः जटाजिनचीरवसनाः मंदाकिनीं प्रविशन्ति। हे विशालाक्षि, ते महर्षयः व्रतस्थाः, उद्यतबाहवः तपसि स्थिताः, सूर्यं पूजयन्ति। पर्वतशिखराणि वातेन कम्पमानानि नृत्यन्ति इव, वृक्षाः पुष्पपत्राणि नदीं प्रति विसर्जयन्ति। मंदाकिनी नदी इह रत्नमालावत् दीप्तिमती, तत्र तत्र शिलातटैः सीमिता, केचन स्थाने सिद्धगणैः आकुला। पश्य पुष्पसमूहाः वातेन विक्षिप्ताः, विविधानि जलचराणि जलमध्ये तैर्यन्ति। हे शुभे, द्विजातीनां रथाङ्गप्रवाचकाः मधुरवचनाः, तटं आरोहन्ति, सुन्दराणि स्तोत्राणि गायन्ति। चित्रकूटं मंदाकिनीं च दृष्ट्वा त्वया सह मम आनन्दः नगरात् अधिकः इति मे मन्ये। आयुष्मती, सदा एतां पर्वतं अयोध्यासदृशं, नदीं सरयूवत् मन्यस्व, यथा नगरवासिनः। धर्मिष्ठः लक्ष्मणः मम आज्ञां पालयति, त्वं च वैदेही सहायिका; युवोः संनिधिः मम हर्षवर्धनम्। त्रिसन्ध्ये स्नानं कृत्वा, मधु मूलफलानि भक्षयित्वा, अद्य मम न अयोध्या न राज्ये इच्छा, यावत् त्वया सह अस्मि। सत्यं, कोऽपि नास्ति यः एतां रम्यां नदीं मृगगणैः शोभितां, गजसिंहमर्कटैः पीतां, पुष्पफलवृक्षैः अलङ्कृतां दृष्ट्वा न हर्षितः, न श्रान्तः। एवं प्रियया सह नदीं प्रति बहु वचनानि उक्त्वा, रामः रघुवंशवर्धनः चित्रकूटे रम्ये विचरन्, अञ्जनवत् लोचनानां शोभां वर्धयति। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य पंचनवतितमः सर्गः वाल्मीकिमुनिना रचिते महापुराणे रामायणे समाप्तः। रामः नदीं पर्वतं च सीतायै दर्शयित्वा, पर्वतशिलायाम् उपविश्य, सीतां मांसैः तुष्ट्वा सुखयामास। धर्मात्मा रामः सीतया सह उपविष्टः, 'एतत् शुद्धम्, एतत् स्वादु, एतत् अग्नौ सम्यक् पक्तम्' इति वदति स्म। तत्र उपविष्टयोः, भरतस्य सेनायाः आगमनात् धूलिः शब्दः च आकाशं स्पृशतः उत्पन्नः। तस्मिन्नेव काले, महान् शब्दः श्रुत्वा, भयात् व्याकुलाः मृगगणाः स्वनेत्रैः सह सर्वदिशं पलायन्ति। राघवः सेनया उत्पन्नं शब्दं श्रुत्वा, मृगगणाध्यक्षान् भयात् पलायमानान् अपश्यत्। तान् पलायमानान् शब्दं च श्रुत्वा, रामः तेजस्वी लक्ष्मणं सुमित्रानन्दनं सम्बोधितवान्। 'पश्य लक्ष्मण, सुमित्रानन्दन, पश्य! भीमः गर्जनः गम्भीरः महान् शब्दः श्रूयते। किम् वनान्तरे गजगणाः, किम् महावने महिषगणाः सिंहैः त्रस्ता, सर्वदिशं यथास्मात् पलायन्ति। किम् राजा वा मन्त्रिणः वा वनं शिकारार्थं आगच्छन्ति, किम् अन्यः कश्चित् मृगः; हे सुमित्रानन्दन, त्वं तत्त्वं ज्ञातुम् अर्हसि।' 'अयं पर्वतः लक्ष्मण, पक्षिणामपि दुर्गः; शीघ्रं सर्वं तत्त्वं ज्ञातुम् अर्हसि।' इति उक्त्वा, लक्ष्मणः शीघ्रं पुष्पितं शालवृक्षं आरोह्य, सर्वदिशं पूर्वदिशं च निरिक्ष्य दृष्टवान्।