रामः सीतां प्रियतमेयं चित्रकूटस्य रमणीयं पर्वतम् दर्शयन् ताम् उवाच—"पश्य सुन्दरी! एष पर्वतः पुष्पफलसम्पन्नः, नानाविहङ्गनिनादितः, विविधशिखरशोभितः, मम मनः प्रमोदयति। अत्र वने वसता मया द्वौ फलौ प्राप्तौ—पितुर्धर्मपालनं तथा भरतस्य प्रीतिकरं कर्म कृतमिति। वैदेहि! त्वं अपि मया सह अत्र चित्रकूटे नानाविधं जीवसमूहं निरीक्ष्य, मनोवाक्कायैः संयता, किम् आनन्दं लभसे?" "पूर्वे राजर्षयः अपि एतदेव अमृतत्वं प्राहुः—ते मम पूर्वजाः धर्माय स्वर्गस्य कृते वने वासं कृतवन्तः। पर्वतस्य शिलाः शतशः सर्वतः नीलपीतश्वेतरक्तवर्णाभिः शोभन्ते। रात्रौ हि औषधयः स्वप्रभया सहस्रशः प्रकाशन्ते, इव हुताशनज्वालाः। केचित् प्रदेशाः पर्वतस्य गृहनिकाशाः, अन्ये उद्यानसदृशाः, केचित् एकशिलानिर्मिताः इव दीप्तिमन्तः दृश्यन्ते। चित्रकूटः इव भुवं विदार्य उत्पन्नः, तस्य शिखराणि सर्वदिक् शुभानि दृश्यन्ते।" "पश्य प्रिये! कामिनां शय्याः कु्ष्ठपुन्नागाशोकभूर्जपत्रैः आवृताः, पद्मदलैः अलङ्कृताः। पश्य सुमुखि! कामिनां पुष्पमालाः पद्ममालाः भग्नाः, फलं च नानाविधं विक्षिप्तम्। अयं चित्रकूटः मूलफलजलसम्पन्नः, देवायतनानि पद्मसरांसि च उत्तरकुरूणाम् अपि अतिक्रामति। त्वया सह, सीते, लक्ष्मणेन च, धर्मे प्रतिष्ठितं महत्तपः संयमं च पालन्वान्, अत्र कालं सुखेन यापयिष्यामि।" एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य चतुर्नवतितमः सर्गः समाप्तः। अनन्तरं, पर्वतादवरोह्य रामः कोसलराजः मैथिलीं निर्मलसलिलां रमणीं मन्दाकिनीं नदीं दर्शयामास। सः पद्मनयनः रामः जनकनन्दिनीं मनोज्ञमुखीं वाक्यम् उवाच—"पश्य मन्दाकिनीं, विविधतीरमृदुशर्कराभिः शोभमानां, हंसक्रौञ्चनादितां, पद्मैः अलङ्कृताम्। सर्वतः पुष्पफलवृक्षैः परिवृतां, नृपतिसरःसदृशां दीप्तिं वहन्तीम्। मृगयूथैः सलिलस्थलेषु क्षोभितं जलं मम प्रमुदम् आवहति।" "संयतधारिणः मुनयः जटिलाः चर्मवाससः काषायवसनाः च यथाकालं मन्दाकिनीं प्रविशन्ति। विशाललोचने! ते महात्मानः मुनयः दीर्घव्रतधारिणः, उद्यतबाहवः, सूर्यं नमन्ति। पश्य पर्वतः वाताहतः शिखरैः नृत्यन् इव, वृक्षा अपि पत्रपुष्पैः नदीं पूरयन्ति। मन्दाकिनी कुतश्चित् मुक्ताफलमालावद् दीप्तिमती, कुतश्चित् शर्करातटैः शोभिता, कुतश्चित् सिद्धैः सेविता।" "पश्य वातेन विक्षिप्तपुष्पराशीन्, सलिलमध्ये नानाविधानि प्राणिनः प्लवन्ति। शुभे! रथाङ्गशब्दिनः द्विजातयः मधुरवाचः शोभनैः स्तवैः तटं आरोहन्ति। प्रिये! त्वया सह चित्रकूटमन्दाकिन्योः दर्शनं नगरात् अपि अधिकं रमणीयम् इति मन्ये। आगच्छ, वयं सहैव एतेषु सदा कम्पमानेषु सलिलेषु प्रविशाम; ये सिद्धैः शुद्धैः तपसा संयमेन च निर्मलितानि।" "सीते! सखीव मन्दाकिनीं प्रविश, पद्मोत्पलानि निमज्जयन्ती। वधू! अयं पर्वतः अयोध्या इव, एषा नदी सरयू इवत्वया सदा चिन्त्या, यथा नगरजनाः। धर्मात्मा लक्ष्मणः अपि मम वचने स्थितः, त्वं च वैदेहि सहायिनी; युवां हि मम हर्षस्य कारणम्। त्रिकालस्नानेन, मधुमूलफलभक्षणेन, अद्य मम न अयोध्या न राज्यं काम्यं, यावत् त्वया सह अस्मि।" "कोऽस्ति यः एतां मन्दाकिनीं मृगयूथैः पीयमानां, गजेन्द्रसिंहवानरैः सेवितां, पुष्पवृक्षविभूषितां दृष्ट्वा न तुष्टः, न विश्राम्यति? इति बहूनि मधुराणि वाक्यानि प्रियायै नदीविषये कथयन्, रामः रघुवंशवर्धनः, चित्रकूटे रम्ये चञ्चलः, नेत्रानां अञ्जनवत् शोभमानः विचचार।" एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य पञ्चनवतितमः सर्गः समाप्तः। एवं सीतायै पर्वतनदीं दर्शयित्वा रामः पर्वतस्य शिलातले उपविश्य, सीतां मांसैः तुष्टिं जनयामास। धर्मात्मा सः रामः सीतया सह उपविशत्, "एषः शुद्धः, एषः स्वादुः, अग्नौ सुपक्तः" इति कथयन्। तत्रोपविष्टयोः तयोः, भरतस्य सेनायाः धूलिः शब्दश्च आकाशं स्पृशतः समुत्थितः। तस्मिन्नेव क्षणे, महता शब्देन कम्पिताः, भीतानां व्याकुलानां मृगयूथानां प्रमुखैः सह, सर्वतः पलायमानाः दृश्यन्ते। राघवः तं शब्दं सेनया उत्पादितं श्रुत्वा, पलायमानान् सर्वान् मृगयूथपतिं च अपश्यत्। तान् पलायमानान् शब्दं च श्रुत्वा, रामः तेजस्वी लक्ष्मणं सुमित्रासुतं इदं वचनम् उवाच—"पश्य लक्ष्मण! सुमित्रानन्दन! इह पश्य—भीमः गर्जितः घोरः गम्भीरः कोलाहलः शब्दः श्रूयते।" एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य षण्णवतितमः सर्गः समाप्तः।