रामः सीतया सह लक्ष्मणेन च चित्रकूटे रमणीयं जीवनं यापनं मनसि स्थिरं कृतवान्। सः सीतां निर्दोषां सम्बोध्य उवाच—"यदि अहम् अत्र तव सह लक्ष्मणस्य च सह बहून् वर्षान् निवसामि, दुःखं मां न ग्रसिष्यति। एषः पर्वतः पुष्पफलसमृद्धः, विविधपक्षिसङ्कुलः, विविधशिखरैः शोभितः, मम हर्षं जनयति, हे सुन्दरी। वनवासेन द्वौ फलौ मया प्राप्तौ—पितरं धर्मे स्थितं कृतवान्, भरतस्य च प्रियं कृतवान्। हे वैदेहि, त्वं अपि चित्रकूटे मम सह विविधजीवाः दृष्ट्वा, मनः-वाक्-कायैः संयता, हर्षं अनुभवसि वा?" रामः स्मरति—"राजर्षयः पूर्वे मृत्युपर्यन्तं केवलं अमृतत्वं इत्य् अवोचन्; मम पूर्वजाः मोक्षार्थं वनवासं कृतवन्तः। पर्वतः शिलाः शतशः नीलपीतश्वेतरक्तवर्णाभिः सर्वतः दीप्ताः। रात्रौ औषधयः स्वप्रभया सहस्रशः पर्वते ज्वलन्ति, यथा यज्ञाग्निशिखाः। पर्वतः केषुचित् स्थलेषु गृहसदृशः, केषुचित् उद्यानसदृशः, केषुचित् एकशिलानिर्मितः इव शोभते, हे सुन्दरी। चित्रकूटः भूमिं विदार्य उत्पन्नः इव सर्वदिशोऽप्य् शुभः दृश्यते।" रामः सीतां दर्शयति—"प्रेमिणां शय्याः कुष्टपुन्नागाशोकभूर्जपत्रैः आवृताः, पद्मपत्रैः च शोभिताः। पद्ममालाः प्रेमिणां कुटिलाः त्यक्ताः, फलानि च विविधानि विक्षिप्तानि। चित्रकूटः मूलफलजलसमृद्धः, उत्तरकुरूणां पद्मसरोवराणि देवालयानि अपि अतिक्रान्ति। हे सुन्दरी, अहम् एतत्कालं सीतया लक्ष्मणेन च सह धर्मे स्थितः, परमसंयमे स्थितः, आनन्देन यापयिष्यामि।" इत्येवम् श्रीमदायोध्याकाण्डस्य चतुर्नवतितमः सर्गः समाप्तः। ततः रामः पर्वतः अवतर्य मैथिलीं शोभनं मंदाकिनीं नदीं निर्मलजलां दर्शयामास। रामः पद्मलोचनः राजपुत्र्यां सीतायां सोममुख्यां उवाच—"मंदाकिनीं पश्य, विविधसिकतान्वितां, हंसबकसङ्कुलां, पद्मैः शोभिताम्। सर्वतः विविधपुष्पफलवृक्षैः आवृतां, राजराजस्य पद्मसरोवरस्य इव दीप्तां पश्य।" रामः हर्षं प्रकटयति—"गोष्ठीभिः मृगैः जलं मलिनं कृतं, तत्र मां हर्षः आविर्भवति। यथाकालं मुनयः जटिलाः, मृगचर्मवस्त्रधारिणः, वल्कलवस्त्रधारिणः, मंदाकिनीं प्रविशन्ति। हे विशालाक्षि, तपःनिष्ठाः मुनयः उद्यतबाहवः सूर्यं पूजयन्ति। पर्वतः वायुनाः कम्पितशिखरः नृत्यति इव, वृक्षाः पुष्पपर्णानि नदीं पतन्ति।" रामः सीतायाः समक्षं दर्शयति—"मंदाकिनीं पश्य—क्वचित् रत्नमालासदृशी दीप्तिः, क्वचित् सिक्तसिकतासंयुक्ता, क्वचित् सिद्धैः साकुला। पुष्पराशयः वायुनाः विक्षिप्ताः, विविधजीवाः जलमध्ये तर्तन्ति। रथाङ्गमन्त्रपाठकाः द्विजाः, मधुरवाक्याः, तस्याः तटे स्तुतिम् गायन्ति।" रामः निश्चयमुत्पादयति—"चित्रकूटः मंदाकिनी च तव सह मम दृष्ट्या नगरात् अधिकं रम्यं भवतः। आगच्छ, सिद्धैः शुद्धैः तपःसंयमशान्तैः पावितं जलं प्रविशाम। हे सीते, मित्रवत् मंदाकिनीं प्रविश, पद्मानि शतदलानि निमज्जय। हे भामिनि, पर्वतः अयोध्या इव, नदी सरयु इव, नगरवासिनां यथा, तव मनसि चिन्तय। धर्मिष्ठः लक्ष्मणः मम आज्ञाम् पालयति, त्वं च वैदेहि सहाय्यं करोषि; युवयोः कृते मे हर्षः।" रामः सुखानुभवमवदत्—"त्रिकालस्नानं कृत्वा, मधु मूलानि फलानि च भक्षयित्वा, अद्य अहम् अयोध्यां न राज्यं न इच्छामि, यावत् तव सह अस्मि। कः न हर्षितः, न च क्लान्तः, यदि एषा रम्या मंदाकिनी मृगसङ्घैः पीताः, हस्तिसिंहमर्कटैः च सेवन्ता, पुष्पवृक्षैः शोभिता दृश्यते?" एवं रामः प्रियया सह मंदाकिनीं नदीं विषये बहु शब्दं कृत्वा, रघुवंशवर्धनः चित्रकूटे रम्ये विचरन्, नेत्राणां अञ्जनसदृशः दीप्तः अभवत्। इत्येवम् श्रीमदायोध्याकाण्डस्य पञ्चनवतितमः सर्गः समाप्तः। रामः सीतायाः पर्वतनदीं दर्शयित्वा, पर्वतशिखरे उपविष्टः, मांसं ददाति, सीतां तुष्टिं जनयन्। धर्मात्मा रामः सीतया सह उपविष्टः, 'एतत् शुद्धम्, एतत् स्वादु, एतत् अग्नौ सुपक्वम्' इति उवाच। तत्र उपविष्टयोः, भरतस्य सैन्यस्य आगमनात् धूलिः शब्दः च आकाशं स्पृशन् उत्पन्नः। तस्मिन्नेव काले, महान् शब्दः श्रुत्वा, भयाकुलाः दुःखिताः वन्यजन्तवः स्वनेत्रैः सर्वदिशः पलायिताः। राघवः तं शब्दं सैन्यजनितं श्रुत्वा, सर्वाणि वन्यजन्तुयथाप्रधानानि भयात् पलायमानानि अपश्यत्। तान् पलायमानान् श्रुत्वा, तं शब्दं च श्रुत्वा, रामः तेजस्वी लक्ष्मणं सुमित्रानन्दनं सम्बोध्य उवाच। इत्येवम् श्रीमदायोध्याकाण्डस्य ष्टिनवतितमः सर्गः समाप्तः।