चित्रकूट पर्वतः विविधैः मृगैः, वन्यजन्तुभिः, व्याघ्रैः, भल्लुकैः, वृक्षैः च समृद्धः, निर्दोषैः प्राणिभिः आवासितः, पक्षिसमूहैः शोभमानः प्रकाशते। सः आम्र, जम्बू, असन, लोढ्र, प्रियाल, पनस, धव, अङ्कोल, भव्यतिनिश, बिल्व, तिन्दुक, वंश—एतेषु वृक्षेषु आवृतः अस्ति। तत्र काश्मर्य, अरिष्ट, वरुण, मधूक, तिलक, बदरी, आमलक, नीप, वेत्र, धन्वन, बीजक—एते अपि वृक्षाः सन्ति। पुष्पफलसमृद्धैः वृक्षैः, सुखच्छायायुक्तैः, सः पर्वतः सुन्दरतया विराजते। पर्वतस्य रम्येषु शिलातलेषु, हे सौम्ये! अद्भुताः, विस्मयजनकाः किन्नराः, विद्वांसः, युग्मशः रममाणाः दृश्यन्ते। शाखासु लम्बमानानि खड्गानि, शोभमानानि वस्त्राणि च पश्य; एषा विद्यााधरस्त्रीणां रमणीयभूमिः। निर्झरैः, प्रस्रवणैः, नदीनदीभिः इह तत्र च प्रवहद्भिः, पर्वतः मत्तगजस्य सुरभिमदस्य इव शोभते। पुष्पगन्धयुक्तः पर्वतवायुः, घ्राणे सुखदः, सर्वान् हर्षयति—कः न आनन्दितः भवेत्? यदि अहम् अत्र बहुशरत्पर्यन्तम् त्वया सह, लक्ष्मणेन च, वसामि, दुःखः माम् न ग्रसिष्यति। पुष्पफलसमृद्धे, विविधपक्षिसङ्कुले, शिखरविचित्रे अस्मिन् रम्ये पर्वते अहम् आनन्दं अनुभवामि, हे सुन्दरी। वनवासेन द्वौ फलौ प्राप्तौ—पितरं कृतकृत्यं कृतवान्, भरतस्य च प्रियं कृतवान्। वैदेहि! त्वम् अपि चित्रकूटे मया सह, विविधजीवसृष्टिं निरीक्ष्य, मनोवाक्कायसंयमिता, आनन्दं प्राप्नोषि वा? राजर्षयः पूर्वे, स्वर्गाय वनवासं अमृतत्वं एकमेव इति उक्तवन्तः; मम पूर्वजाः मृत्युः पश्चात् धर्मार्थं वनवासं उपगतम्। पर्वतस्य विस्तीर्णाः शिलाः सर्वत्र, नीलपीतश्वेतरक्तवर्णसंपन्नाः, शतशः शोभन्ते। रात्रौ, स्वदीप्त्या दीप्तानि औषधीनि सहस्रशः पर्वते पावकज्वालाभिः इव प्रकाशन्ते। पर्वतस्य किञ्चित् स्थलं गृहसदृशं, किञ्चित् उद्यानसदृशं, किञ्चित् एकशिलारूपं, हे सुन्दरी! शोभते। चित्रकूटः भूमिं विदार्य उत्पन्नः इव; तस्य शिखरं सर्वत्र, सर्वदिशेषु शुभं दृश्यते। पश्य, प्रेमिणां शय्याः कु्ष्ठ, पुन्नाग, अशोक, भूर्यजपत्रैः आवृताः, पद्मपत्रैः अलङ्कृताः। पश्य, हे सुन्दरी! पद्ममालाः, प्रेमिभिः निपीताः, तत्र तत्र निक्षिप्ताः, विविधफलानि च विकीर्णानि। चित्रकूटः मूलफलवारिसम्पन्नः, उत्तरकुरूणां देवालयानां पद्मवनानि अपि अतिशेति। त्वया सह, सीतया सह, लक्ष्मणेन च, धर्मसंयमसंयुक्तं आनन्दं अनुभवन् अहम् अत्र वासं करिष्यामि। एवं वाल्मीकिना महर्षिणा रचितस्य प्राचीनस्य महापुरुषस्य रामायणस्य आयोध्याकाण्डस्य चतुश्चत्वारिंशत्तमः सर्गः समाप्तः। ततः पर्वतादवतर्य, कोसलाधिपः मैथिलीं शोभनां मंदाकिनीं नदीं शुद्धवारिणीं दर्शयामास। पद्मलोचनः रामः, विदेहराजकन्यां, चन्द्रमुखीमिव, वदति स्म। पश्य मंदाकिनीं, विविधरजःकूटसमृद्धां, हंसक्रौञ्चसेवितां, पद्मैः अलङ्कृतां। सर्वतः पुष्पफलवृक्षैः आवृतां, नृपस्य पद्मसरोवरमिव शोभमानां पश्य। वारिणि, मृगगणैः यथासम्भवम् मलिनीकृतानि तीर्थानि, मम हर्षं जनयन्ति। समये समये, जटिलाः, मृगचर्मवस्त्रधारिणः, वल्कलवसनधारिणः ऋषयः मंदाकिनीं प्रविशन्ति। विस्तीर्णलोचनाः, व्रते स्थिताः ऋषयः, उद्यतबाहवः, सूर्यं पूजयन्ति। पर्वतः, वायुनाः शिखराणि कम्पितानि, नृत्यति इव; वृक्षाः सर्वत्र पुष्पाणि पत्राणि नदीं प्रति पतयन्ति। मंदाकिनीं पश्य; किञ्चित् रत्नमालायामिव शोभते, किञ्चित् श्वेतरजःकूटैः सीमितम्, किञ्चित् सिद्धैः समाकीर्णम्। पश्य, वायुः पुष्पसमूहान् विक्षिप्तान्, जलमध्ये विविधजीवाः तत्र तत्र तैरन्ति। हे शुभे! द्विजातयः 'रथाङ्गसंज्ञाः', मधुरवचनाः, शोभनानि स्तोत्राणि गायन्तः, तस्यां तीरं आरोहन्ति। चित्रकूटः मंदाकिनी च, त्वया सह दृष्ट्वा, नगरात् अपि अधिकं रम्यं इति मे मन्ये। त्वया सह, सिद्धैः शुद्धैः तपसा संयमेन शान्तैः वारिणि स्नातुं प्रविशाव। हे सीते! मित्रवत् मंदाकिनीं प्रविश, पद्मानि कुमुदानि निमज्जयन्ती। हे भामिनि! अयं पर्वतः सदैव अयोध्या इव, मंदाकिनी सरयू इव चिन्तय, यथा नगरवासिनः। धर्मात्मा लक्ष्मणः मम आज्ञां पालयति, त्वं च वैदेहि, सहायिका; युवां मम हर्षं वर्धयथः। त्रिकालस्नानं कृत्वा, मधु, मूल, फलानि भक्षयित्वा, अद्य अहम् न अयोध्यां न राज्यं कामये, यावत् त्वया सह अस्मि। कः न हर्षितः, क्लान्तिविहीनः भवेत्, यः एतां रम्यां नदीं, मृगगणैः सेवितां, गजव्याघ्रमर्कटैः पीतां, पुष्पफलवृक्षैः शोभितां, पश्येत्? इति चित्रकूटस्य मंदाकिन्याः च रम्यतया, रामः सीतया सह, लक्ष्मणेन च, धर्मानन्दं अनुभवन्, वनवासस्य सौन्दर्यं, ऋषिणां तपस्याः च, चित्रमिव दर्शयति।