रामः तदा सीतया सह चित्रकूटं पर्वतं सस्मार, यत्र केचन देशाः पुष्पैः, सूर्यप्रभया, केतकसुमनां प्रभया च विराजन्ति स्म। केचन अग्निसमप्रभया दीप्ताः, सर्वे च तस्य गिरिपतेः प्रदेशाः विविधधातुभिः शोभिताः आसन्। स पर्वतः बहुविधानां मृगाणां, वन्यपशूनां, व्याघ्राणां, ऋक्षाणां, वृक्षाणां च समूहैः परिपूर्णः, निष्कण्टकजन्तुभिः वस्यमानः, पक्षिसंघैः च शोभमानः दृष्टः। तत्र आम्रैः, जम्बुभिः, असनैः, लोढ्रैः, प्रियालैः, पनसैः, धवैः, अङ्कोलैः, भव्यतिनिशैः, बिल्वैः, तिन्दुकैः, वेणुवृक्षैः च आच्छादितः पर्वतः आसीत्। तथा काश्मर्यैः, अरिष्टैः, वरुणैः, मधूकैः, तिलकैः, बदरीभिः, आमलकैः, नीपैः, वेत्रैः, धन्वनैः, बीजकैः च शोभितः। एवं पुष्पफलोपेतैः, रम्यच्छायायुक्तैः वृक्षैः विभूषितः स पर्वतः सौन्दर्ये समृद्धिम् आप्नोत्। तस्य रमणीयेषु शिखरेषु, हे सौम्ये, पश्य एतान् अद्भुतान् विस्मयावहान् किन्नरान्, मुनिप्रख्यान्, युगपत्संयुक्तान् रममाणान्। पश्य शाखासु लम्बमानानि खड्गानि, शोभनानि वसनानि च—एते हि विद्याधरस्त्रीणां क्रीडावनानि। निर्झरैः स्रोतांसि च प्रवहन्ति, तेन पर्वतः सुरभिगजस्य इव मदगन्धिनो जलधाराभिः दीप्तिम् आप्नोति। पुष्पगन्धवहः मारुतः सुमनोहरः तत्र प्रवाति, येन कः न प्रमुद्येत? यदि अहम् अत्र बहूनि शरदां त्वया सह, लक्ष्मणेन च, वसेयं, दुःखः माम् न व्याप्नोति। एषः पुष्पफलसमृद्धः, विविधपक्षिसंकीर्णः, नानाशिखरयुक्तः पर्वतः माम् आनन्दयति, हे सुश्रोणि। अस्मिन्नेव वनवासे द्वौ फले मया प्रापौ—पितुः आज्ञा पालनं, भरतस्य च प्रीतिकरं कृतम्। वैदेहि, त्वम् अपि मया सह चित्रकूटे, विविधरूपाणि पश्यन्त्या, संयतमनसां वाचा कायेन च, आनन्दं प्राप्नोषि वा? राजर्षयः प्राचीनाः अमृतत्वं एतदेव उक्तवन्तः—मम पूर्वजाः अपि परलोकसाधनाय वनवासमुपगम्याः। पर्वतस्य शिलाः शतशः सर्वतः नीलपीतश्वेतरक्तवर्णाभिः, नानावर्णसमृद्धाः, शोभन्ते। रात्रौ, औषधयः स्वप्रभया दीप्त्याः सहस्रशः पर्वते शोभन्ते, हुताशनज्वालाभिः इव। केचन देशाः गृहाकाराः, अन्ये उद्यानसदृशाः, केचन एकशिलासमुत्थिताः इव विराजन्ति। चित्रकूटः इव भूमिं विदार्य उत्पन्नः, शिखरं सर्वत्र दृश्यते, सर्वदिशं शुभ्रं। पश्य, प्रिय, कु्ष्ठपुन्नागाशोकभूर्जपत्रैः आवृतानि शय्यानि, पद्मदलैः अलङ्कृतानि। पश्य, सुरुचिराणि पद्ममाल्यानि, युगपत्प्रेमिभिः निगृहीतानि, विकिरणानि च विविधानि फलानि। अयं चित्रकूटः मूलफलसलिलसमृद्धः, उत्तरकुरूणां देवालयानां पद्मसरोवराणाम् अपि अधिकः। त्वया सह, सीते, लक्ष्मणेन च, धर्मसंहिते सुखे रममाणः, अत्र कालं यापयिष्यामि, उत्तमसंयमस्थितः। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य वाल्मीकिमुनिप्रणीतस्य प्राचीनस्य महाकाव्यस्य चतुर्नवतितमः सर्गः समाप्तः। ततः रामः, कोसलराजः, पर्वतादवरोह्य, मैथिलीं मन्दाकिनीं शोभनाम् अपश्यत्, या निर्मलसलिलयुक्ता। सः पद्मनयनः रामः, जनकनन्दिनीं चन्द्रवदनाम् उपगम्य, इदं वाक्यम् अब्रवीत्—"पश्य मन्दाकिनीं सरितं, नानारम्यतीरसमूहां, हंसक्रौञ्चनिषेवीं, पद्मालङ्कृतां। पश्य, सा सर्वतः पुष्पफलोपेतैः वृक्षैः परिवृता, राजराजस्य पद्मसरोवरं इव दीप्तिम् आवहन्ती। यत्र मृगगणैः क्षोभितानि तीरजलं रमणीयं, मम हर्षं जनयति। समये, मुनयः जटिलाः, चीरकृष्णाजिनवसनाः, वल्कलाम्बरधारिणः, मन्दाकिनीं प्रविशन्ति, प्रिये। एते महर्षयः, दीर्घव्रतधारिणः, उत्तानबाहवः, सूर्यं नमन्ति, विशाललोचने। पश्य, वायुसंविग्रह शिखरः पर्वतः नृत्यति इव, वृक्षाः च सर्वतः पत्रपुष्पाणि नदीं पतन्ति। मन्दाकिनीं पश्य—क्वचित् मणिसंहतिसमप्रभा, क्वचित् शीतलतीरसंवलिता, क्वचित् सिद्धसंघैः परिपूर्णा। पुष्पराशयः वातेन विक्षिप्ताः, विविधानि जलचराणि मध्ये तत्र क्रीडन्ति। तत्र रथाङ्गगायका द्विजाः, मधुरभाषिणः, शोभनानि स्तोत्राणि गायन्तः तीरं समुपगच्छन्ति, शुभे। चित्रकूटमन्दाकिन्योः दर्शनं तव सह, नगरस्य अपि अधिकं रमणीयमिति मन्ये। आगच्छावः, अस्यां निर्मले सलिले प्रविशावः, या सिद्धैः पाविता, तपसा संयमेन च शोभिता। हे सीते, सखीव मन्दाकिनीं प्रविश, पद्मोत्पलानि निमज्जयित्वा, सुश्रोणि। अयं पर्वतः अयोध्या इव, एषा नदी सरयू इव, सदा मन्यस्व, नगरजनवद्। लक्ष्मणः धर्मात्मा अपि मम वचने स्थितः, त्वं च वैदेहि अनुज्ञायासि, युवां मम हर्षस्य कारणम्। त्रिकालस्नानेन, मधुमूलफलभक्षणेन, अद्य मम न अयोध्या न राज्ये अभिलाषः अस्ति, यावत् त्वया सह अस्मि।