चित्रकूटशिखराणि तु काचिद्रजतसदृशानि, काचिद्रुधिरारुणानि, काचिद्द्विरञ्जनपिङ्गलानि, काचिच्च रत्नप्रभया द्योतमानानि दृष्टानि। केचन देशा पुष्पवर्णाः, केचन सूर्यप्रभासदृशाः, केचन केतकिपुष्पसङ्काशाः, केचन अग्नितेजसा द्योतमानाः, सर्वेऽपि गिरिपतेः प्रदेशाः धातुभिरलङ्कृताः। एष पर्वतः नानाविधमृगयूथैः, व्याघ्रैः, ऋक्षैः, वृक्षैश्च, तथा शाकुन्तेयसमूहेन सह शोभते, निर्भयैः प्राणिभिः निवास्यमानः। आम्र, जम्बू, असन, लोढ्र, प्रियाल, फणस, धव, अङ्कोल, भव्यतिनिश, बिल्व, तिन्दुक, वेतस, बांस, इत्यादिवृक्षैः समाच्छन्नः। तत्र काश्मर्य, अरिष्ट, वरुण, मधूक, तिलक, बदर, आमलक, नीप, वेत्र, धन्वन, बीजकादयः वृक्षाः अपि सन्ति। पुष्पफलसमृद्धैः, रम्यच्छायावन्तः एते वृक्षाः गिरिं शोभयन्ति। तस्य रमणीयेषु शिखरेषु, हे सौम्ये, पश्य विमलचेतसः, दिव्यदर्शिनः, युगलरूपेण रममाणान् अद्भुतान् विस्मयजनकान् किन्नरान्। शाखासु लम्बमानानि खड्गानि, शोभनानि वस्त्राणि च दृश्यन्ते—एतानि विद्यााधर्याः क्रीडावनानि। निर्झरास्वतोदकनदीभिः सर्वत्र प्रवहद्भिः, अयं गिरिः सुरभिकुन्दगज इव शोभते। माल्यानिलश्च पुष्पगन्धं वहन् मनसि प्रमोदं जनयति—कः न तेन हृष्येत? यदि त्वया सह, लक्ष्मणेन च, अहं अत्र बहून्यशीतानि वर्षाणि वसेयं, दुःखं मां न भक्षयेत्। एष पुष्पफलसमृद्धः, नानाविहङ्गनिषेवितः, विचित्रशिखरसमायुक्तः गिरिः, हे सुश्रोणि, मां हर्षयति। एतस्मिन्नरण्यवासे द्वौ फलौ मया प्राप्तौ—पितुः प्रियं कृतं, भरतस्य च प्रीतिम्। वैदेहि, त्वं मया सह चित्रकूटे स्थिता, नानारूपाणि प्रेक्षमाणा, मनःशरीरवाक्संयमा, किमिह प्रमोदम् अनुभवसि? एतदेवामृतं पूर्वैः राजर्षिभिः उक्तम्—मम पितामहादयः स्वधर्मार्थं वनवासं कृतवन्तः। शतशः विस्तीर्णाश्मशिलाः, नीलपीतकश्वेतरक्तवर्णसमाविष्टाः, सर्वतो गिरिं शोभयन्ति। रात्रौ तु, सहस्रशः स्वप्रभया द्योतमानाः, औषधयः अग्निशिखावत् गिरिपृष्ठे विराजन्ते। केचन देशाः गृहसदृशाः, केचन उद्यानवत्, केचन एकशिलानिर्मितवत् शोभन्ते। चित्रकूटः पृथिवीं विदार्य इव उद्भूतः, तस्य शिखरं सर्वत्र, सर्वदिशि शुभ्रं दृश्यते। पश्य, प्रेयसीजनानां शय्याः कु्ष्ठ, पुन्नाग, अशोक, भूरजपत्रैः, कमलदलैश्च भूषिताः। पश्य, सुरूपे, प्रेम्णा विकीर्णानि, पुष्पमाल्यानि, विविधानि फलानि च। एष चित्रकूटः मूलफलतोयसमृद्धः, देवायतनानि, उत्तरकुरुपद्मवनानि अपि अतिक्रामति। सुश्रोणि, अहं त्वया सह, सीतया सह, लक्ष्मणेन च, धर्मसंहितेन, आत्मसंयमपरायणः, सुखेन कालं नेष्यामि। इत्येवमयोध्याकाण्डस्य चतुर्नवतितमः सर्गः समाप्तः। ततः, कोसलाधिपः रामः, गिरिं अवतीर्य, मैथिलीं शुद्धसलिलां रम्यां मन्दाकिनीं नदीं दर्शयामास। स पङ्कजलोचनः रामः, जनकनन्दिनीं, शशिमुखीं, वदनशोभां, इदमुवाच— पश्य मन्दाकिनीं, नानारूपशकटाकुलां, हंसक्रौञ्चनिषेवितां, कमलैः शोभिताम्। सा च सर्वतः पुष्पफलवृक्षैः परिवृता, नृपतीन्द्रस्य पद्मवनमिव शोभते। अत्र तु, मृगयूथैः कलुषितानि तीरस्थलानि, मम हर्षजनकानि। समये, जटिलचीराजिनधारिणः, तपस्विनः, मन्दाकिनीं प्रविशन्ति। विशाललोचने, एते महर्षयः दीर्घव्रतधारिणः, उत्तानबाहवः, सूर्यं पूजयन्ति। वायुसंविग्रहैः शिखरैः कम्प्यमानः पर्वतः नृत्यति इव, वृक्षाः च पत्रपुष्पाणि नदीं प्रति विसृजन्ति। मन्दाकिनी नदी, क्वचित् रत्नमालावत्, क्वचित् शुक्तिमयतीरपरिप्लुता, क्वचित् सिद्धसमाकीर्णा शोभते। वातेन विक्षिप्तानि, पुष्पसमूहानि, जलमध्ये विविधाः प्राणिनः प्लवन्ते। शुभे, रथाङ्गाभिधानाः द्विजातयः, मधुरभाषिणः, शोभनानि स्तोत्राणि गायन्तः, तटमुपगच्छन्ति। सुश्रोणि, चित्रकूटमन्दाकिन्योः दर्शनं, नगरे अपि नास्ति, यतः त्वया सह अहं पश्यामि। आगच्छाव, सिद्धैः शुद्धीकृतं, तपसैः संयमसमायुक्तैः, सदा कम्पमानं जलं प्रविशाव। सीते, सखीवत् मन्दाकिनीं प्रविश, कमलोत्पलानि निमज्जयन्ती, सुशोभने। भद्रे, अयं पर्वतः अयोध्या इव, एषा नदी सरयू इव, नगरवासिनां भावेन चिन्तय। धर्मात्मा लक्ष्मणोऽपि मम वचनं पालयति, त्वं च वैदेहि सहायिका; युवां मम हर्षं वर्धयथः।