एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य त्रयोनवतितम्यधिकत्रिनवतितमः सर्गः समाप्तः। ततः, सुमनोहराणां वनगिरिणां प्रियं तं गिरिं दीर्घकालं निवसन्, स्वप्रियां वैदेहीं स्मरन्, स्वचित्तं मोहयन्, रामः तत्रैव स्थितवान्। अथ दशरथात्मजः रामः, देवानां पुरीं शचीमिव शक्रः दर्शयन्, अद्भुतं चित्रकूटं स्वभार्यायै दर्शयामास। स सान्त्वनवचनेन सुमधुरया वाचा उवाच—"सुमधुरे! न राज्यहानिः न बन्धुवियोगः मे मनसि क्लेशं जनयति, यदा अहं एतं रमणीयं गिरिं पश्यामि। पश्य, सौम्ये! विविधपक्षिसङ्घैः शोभितं, आकाशमिव विदारयद्भिः शिखरैः, रत्नैः चिरन्तनैः भूषितं एतद्गिरिं। केचन शिखराणि रजतमिव, केचन रक्तासृगिव, केचन पीतानि, केचन रक्तानि, केचन रत्नदीप्तिभिः शोभन्ते। केचन प्रदेशाः पुष्पैः, केचन सूर्यकान्त्या, केचन केतकसौरभेण, केचन अग्नितेजसा, सर्वेऽपि एते गिरिपतिः खनिजैः शोभिताः। बहुविधमृगव्याघ्रभल्लूकतरुभिः, निर्भयैः पशुभिः, पक्षिसङ्घैः च शोभितोऽयं पर्वतः। आम्रजम्ब्वशनलोढ्रप्रियालपनसधवाङ्कोलभव्यतिनिशबिल्वतिन्दुकवेतसवेतसदण्डबिजकादिभिः वृक्षैः आच्छादितः। काश्मर्यारिष्टवरुणमधूकतिलकबदर्यामलकनीपवेत्रधन्वनबीजकादिवृक्षैः अपि शोभितः। पुष्पफलसमृद्धैः छायामृत्युप्रदायिभिः वृक्षैः शोभितः एष गिरिः। शोभनशिलातलेषु, अद्भुतदर्शनैः, युगलरमणीयैः, ज्ञानिनां किंनरयुगलैः सह रममाणैः पश्य, सौम्ये! शाखासु लम्बमानानि खड्गानि, शोभनानि वस्त्राणि, एते हि विद्याधरस्त्रीणां क्रीडास्थलानि। सरित्प्रपातप्रवाहैः शोभितः पर्वतः, गन्धहस्तिनः इव सुरभिमदप्रवाहैः। विविधपुष्पगन्धवहः मारुतः इह आगच्छति, मनसि हर्षं जनयन्—कः न प्रमोदं लभेत? यदि अहं त्वया, लक्ष्मणेन च सह, बहून् वर्षरुतून् अत्र वसेयं, दुःखं मां न भक्षयेत्। एष रम्यः पर्वतः, पुष्पफलसमृद्धः, पक्षिसङ्घैः पूर्णः, विविधशिखरैः रमणीयः, मम चित्तं मोदयति, सुश्रोणि! वनवासेन मे द्वौ फलौ प्राप्तौ—पितुः प्रियतमा धर्मसेवा, भरतानुकूल्यं च। वैदेहि! त्वं अपि मया सह चित्रकूटे, विविधजीवलोकान् पश्यन्ती, मनःवाचा कायेन निगृह्य, प्रमोदं प्राप्नोषि वा? पूर्वे राजर्षयः एतदेव अमृतत्वं प्राहुः, मम पूर्वजाः अपि स्वर्गार्थं वनवासं कृतवन्तः। पर्वतस्य शिलाः शतशः नीलपीतश्वेतरक्तवर्णाभिः, सर्वतः शोभन्ते। रात्रौ, स्वप्रभया दीप्ताः, सहस्रशः औषधयः गिरिपतौ ज्वलन्ति, हव्यवहस्य ज्वालाः इव। केचन प्रदेशाः गृहाणि इव, केचन उद्यानानि इव, केचन एकशिलानिर्मितानि इव शोभन्ते। चित्रकूटः भूमिं विदार्य इव प्रस्फुटितः, तस्य शिखरं सर्वदिक् शोभते। पश्य, प्रिय, कु्ष्ठपुन्नागाशोकभूर्जपत्रैः पलाशैः च, कुसुमैः च शोभितानि प्रेमिणां शय्यानि। पश्य, सुश्रोणि, प्रेमिभिः दलितानि, पतितानि, पुष्पमालाः, विविधफलानि चिक्षिप्तानि। मूलफलसलिलसमृद्धः चित्रकूटः, उत्तरकुरुपद्मवनान् देवायतनान् च अतिशेते। प्रियंवदे! अहं त्वया, सीतेन च, लक्ष्मणेन च सह, धर्मानुकूलं परमसंयमस्थितं सुखं अनुभूय, अत्र कालं यापयिष्यामि। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य चतुर्नवतितम्यधिकत्रिनवतितमः सर्गः समाप्तः। ततः, गिरिं अवतीर्य, कोसलाधिपः रामः मैथिलीं शोभनां मंदाकिनीं नदीं शुद्धसलिलां दर्शयामास। स पद्मनेत्रः रामः, जनकनन्दिनीं सुचन्द्रवदनाम् अभ्यभाषत। "पश्य मंदाकिनीं नदीं, विविधशुक्तिसंकुलां, हंसक्रौञ्चसमाकीर्णां, पद्मैः शोभितां। पश्य, सा सर्वतः पुष्पफलसमृद्धवृक्षैः परिवृता, राजराजस्य पद्मवनमिव शोभते। अत्र पृष्ठेषु मृगगणैः कलुषीकृतं जलं मम हर्षं जनयति। काले काले मुनयः जटिलाः, मृगचर्मवसनाः, वल्कलधारिणः, मंदाकिनीं प्रविशन्ति, प्रिये। विशाललोचने! ते महर्षयः, दृढव्रताः, उद्यतबाहवः, सूर्यं नमन्ति। पश्य, पर्वतः वातप्रचालितशिखरः नृत्यति इव, वृक्षाः पत्रपुष्पाणि नदीं प्रति विसृजन्ति। पश्य मंदाकिनीं—क्वचित् मणिमालावत् शोभते, क्वचित् शुक्तिसंकुला, क्वचित् सिद्धसमाकीर्णा। पश्य, वातेन विक्षिप्तानि पुष्पाणि, जलमध्यगतान् विविधप्राणिनः च। शुभे! ये द्विजातयः 'रथाङ्गाह्वयाः' इति प्रसिद्धाः, मधुरवाचः, शोभनानि स्तोत्राणि गायन्तः, नदीतीरं समारुह्य तिष्ठन्ति।" एवं स भगवान् रामः, सीतया सह, लक्ष्मणेन च, चित्रकूटमन्दाकिन्योः रमणीयतां दर्शयन्, धर्मनिष्ठया सुखं अचरत्।