भरतः सर्वान् समागतान् इदं उवाच—"यूयं सर्वे अत्रैव तिष्ठन्तु, कोऽपि अग्रे न गच्छेत्। अहं केवलं सुमन्त्रेण पूज्येन गुरुणा सहैव गच्छामि।" इत्युक्त्वा सर्वे तत्र दिशः दिशः स्थिताः। भरतः तु धूमस्योत्थानं दृष्ट्वा तत्र दृष्टिं निबद्धवान्। भरतेन सेनायाः स्थितिः धूमस्य अपि निरीक्षणं कृतम्। तस्मात् शीघ्रमेव ते हर्षपूर्णाः अभवन्, प्रियं रामं द्रक्ष्यामः इति ज्ञात्वा। एवं श्रीमद् आयोध्याकाण्डस्य त्र्यनवतितमः सर्गः समाप्तः। चित्रकूटे रामः दीर्घकालं वासं कृत्वा, वनगिरिसंयुक्तस्य तस्य पर्वतस्य प्रियत्वं अनुभवन्, मैथिलीं स्मरन्, स्वचित्तं आकर्ष्य तत्र स्थितवान्। ततः दशरथात्मा रामः अद्भुतं चित्रकूटं स्वपत्नीं दर्शयामास, यथा इन्द्रः शचीं दिव्यं नगरं दर्शयेत्। "सुमधुरे, राज्यहानिः वा मित्रवियोगः वा मम मनसि क्लेशं न जनयति, यदा अहं एतं रमणीयं पर्वतं पश्यामि।" इत्युक्त्वा, "पश्य, सुमधुरे, विविधपक्षिसमूहैः शोभितं पर्वतम्, यस्य शिखराणि व्योमस्पृशः, रत्नैः भूषितानि।" "केचन शिखराणि रजतसदृशानि, केचन ताजमांससदृशानि, केचन पीतवर्णानि, रक्तवर्णानि, अन्यानि रत्नदीप्त्या प्रकाशमानानि। केचन प्रदेशाः पुष्पैः, सूर्यप्रभया, केतकपुष्पैः, अग्निदीप्त्या च शोभन्ते; सर्वे पर्वतेश्वरस्य प्रदेशाः रत्नैः भूषिताः।" इति रामः वर्णयति। "एष पर्वतः अनेकमृगैः, व्याघ्रैः, भल्लकैः, वृक्षैः च पूर्णः, निरुपद्रवपक्षिसमूहैः शोभितः। आम्र, जम्बू, असन, लोढ्र, प्रियाल, पनस, धवा, अङ्कोल, भव्यतिनिश, बिल्व, तिन्दुक, वंशैः च आवृतः।" तथा "काश्मर्य, अरिष्ट, वरुण, मधूक, तिलक, बदारि, आमलक, नीप, वेत्र, धन्वन, बीजकैः च शोभितः।" एवं पुष्पफलसमृद्धैः वृक्षैः, सुखच्छायायुतैः, पर्वतः सौन्दर्ये समृद्धः। "शोभनशिखरेषु, अद्भुतान्, विस्मयजनकान् किंनरान्, विविक्तज्ञान्, दम्पतीन् रमन्ते पश्य, सुमधुरे।" "शाखासु शस्त्राणि, वस्त्राणि च लम्बमानानि पश्य; एषा विद्या धाराणां रम्यभूमिः।" "जलप्रपातैः, स्त्रोतांसि, सरितः च यत्र कुत्रापि प्रवहन्ति, पर्वतः गजस्य सुरभिमदम् इव शोभते।" "पुष्पगन्धयुक्तः पर्वतानिलः घ्राणे हर्षं जनयति; कः न हर्षितः स्यात्?" "यदि अहं बहून् शरदान् अत्र त्वया, लक्ष्मणेन च सह वसामि, दुःखं मां न ग्रसिष्यति।" "एष पुष्पफलसमृद्धः, पक्षिसमूहैः पूर्णः, विविधशिखरः पर्वतः मम मनः रमयति।" "वनवासेन द्वे फलम् प्राप्तवान्—पितरं कृतकृत्यं कृतवान्, भरतस्य च प्रियं कृतवान्।" "वैदेहि, त्वं मम सह चित्रकूटे रमसे वा, यदा विविधजीवसत्तां पश्यसि, यथा मनः, वाक्, कायः संयतः।" "राजर्षयः यथोक्तम्—एष एव अमृतः; मम पूर्वपितरः मृत्युपरं धर्मार्थं वनवासं कृतवन्तः।" "पर्वतस्य विशालशिलाः शतशः नील, पीत, श्वेत, रक्तवर्णैः शोभन्ति।" "रात्रौ ओषधयः स्वदीप्त्या सहस्रशः पर्वतेश्वरस्य शोभन्ति, यथा यज्ञाग्नेः जिह्वाः।" "केचन प्रदेशाः गृहनिवेशसदृशाः, केचन उद्यानसदृशाः, केचन एकशिलारूपेण शोभन्ति।" "चित्रकूटः भूमिं विदार्य इव उत्पन्नः, शिखरं सर्वत्र दृश्यते, सर्वदिशि शुभम्।" "पश्य, प्रिय, प्रेमिणां शय्याः कुष्ट, पुण्णाग, अशोक, भूर्जपत्रैः च, पद्मपत्रैः च अलङ्कृताः।" "पश्य, सुमधुरे, प्रेमिणां पद्ममालाः, दलिताः, त्यक्ताः, विविधानि फलानि च विक्षिप्तानि।" "एष चित्रकूटः मूलफलजलसमृद्धः, उत्तरकुरूणां पद्मवनात्, सुरालयात् अधिकः।" "प्रिय, त्वया सीतया, लक्ष्मणेन च सह धर्मानुगुणं, परमसंयमस्थितं सुखं उपभोग्य अहं कालं यापयिष्यामि।" एवं श्रीमद् आयोध्याकाण्डस्य चतुर्नवतितमः सर्गः समाप्तः। ततः रामः पर्वतादवतर्य, कोसलनाथः मैथिलीं मन्दाकिनीं नदीं दर्शयामास, या शुद्धजलसमृद्धा। पद्मनयनः रामः, विधेहनृपतनया, चन्द्रमुखीं सीतां इदं उवाच—"मन्दाकिनीं पश्य, विविधरजःकूलैः शोभितां, हंसक्रौञ्चैः सेवितां, पद्मैः अलङ्कृताम्।" "सा सर्वतः पुष्पफलसमृद्धैः वृक्षैः परिवृता, राजराजस्य पद्मवनमिव शोभते।" "यत्र यत्र मृगसमूहैः जलं कलुषितं, तत्र तत्र मम हर्षं जनयति।" "युक्तकाले, मुनयः जटाजूटधारिणः, मृगचर्मवस्त्रधारिणः, वल्कलवस्त्राणि वस्त्रयन्तः, मन्दाकिनीं प्रविशन्ति।" "विशाललोचने, ते महर्षयः दीक्षायुक्ताः, उद्वाहितबाहवः, तपस्यन्तः, सूर्यं पूजयन्ति।" "पर्वतः वातेन कम्पितशिखरः नृत्यति इव, वृक्षाः सर्वतः पुष्पपत्राणि नदीं प्रति विसृजन्ति।" एवं श्रीमद् आयोध्याकाण्डस्य पञ्चनवतितमः सर्गः समाप्तः।