राजा दशरथः अन्तःपुरं प्रविश्य कौसल्याम् इदं वचनम् उवाच—“पुत्रार्थं त्वं पायसं प्रतिगृह्य स्वीकुरु।” ततः स राजा पायसस्य अर्धभागं कौसल्यायै दत्तवान्, तस्मादर्धात् पुनः अर्धभागं सुमित्रायै अददात्। शेषं पायसं पुत्रकाम्यया कैकेय्यै दत्तवान्, अवशिष्टं भागं पुनः अमृतकल्पं सुमित्रायै अददात्। पुनः विचिन्त्य प्राज्ञः स राजा सुमित्रायै भागं पुनरपि दत्तवान्। एवं स राजा पृथक् पृथक् पायसं स्वपत्नीभ्यः दत्तवान्। एवं पायसं लब्ध्वा सर्वाः राज्ञः पत्न्यः महनीयाः सम्मानिताः अभवन्, हृदयेषु महता हर्षेण पूर्णाः। ततः ताः महनीयाः पत्न्यः पृथक् पृथक् उत्तमं पायसं उपभुञ्जानाः शीघ्रं गर्भिण्यः अभवन्, तेषां दीप्तिः अग्निसूर्ययोः समा आसीत्। तदा राजा स्वपत्नीः गर्भिणीः दृष्ट्वा चित्तशान्तिम् अविन्दत्, स इन्द्रवत् स्वर्गे प्रमुदितः आसीत्, देवगन्धर्वसिद्धर्षिभिः पूजितः। शृणु अद्य श्रीवाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे सप्तदशः सर्गः। यदा विष्णुः तस्य महात्मनः राज्ञः पुत्रभावं प्रविष्टवान्, तदा स्वयम्भूः भगवान् सर्वान् देवान् इदं वचनम् अब्रवीत्— “सत्यव्रतस्य वीर्यवन्तः सर्वेषां हितकामिनः अस्य राज्ञः विष्णवे सहायान् रूपिणः बलिनः सृजत, ये कामरूपिणः स्युुः। ते मायाविनः वीर्यवन्तः वातवेगसमानाः, नीतिशास्त्रकुशलाः, बुद्धिसम्पन्नाः, विष्णोः समवीर्यवन्तः स्युुः। ते अप्रतिहार्यबलाः, अजय्याः, दिव्यरूपधारिणः, सर्वास्त्रगुणसम्पन्नाः, अमृतोपमाः इव स्युुः।” “गन्धर्वकन्यासु, अप्सरसां श्रेष्ठासु, यक्षनागकन्यासु, ऋक्षविद्याधरीषु, किन्नरीषु, वानरीषु च, पुत्रान् वानररूपिणः समवीर्यवान् सृजत।” मया पूर्वमेव जाम्बवान् ऋक्षश्रेष्ठः स्वयम् जृम्भया जातः। इति उक्त्वा भगवान्, तदादेशानुसारं देवाः प्रतिज्ञाय वानररूपिणः पुत्रान् जनयामासुः। महर्षयः, सिद्धाः, विद्याधराः, नागाः, चारणाश्च अपि वीर्यवन्तः वनेचरान् पुत्रान् उत्पादयामासुः। इन्द्रः वालिनं वानरेन्द्रं स्वसमं महेन्द्रवत् अपत्यं जनयामास, सूर्यः सुग्रीवम्, बृहस्पतिः तारणाम्, सर्वेषां वानराणां श्रेष्ठं बुद्धिमन्तम्। कुबेरस्य पुत्रः गन्धमादनः, विश्वकर्मणा नलः उत्पादितः। अग्नेः पुत्रः नीलः दीप्तिमान् अग्निसमः, तेजसा यशसा च वीर्येण च सर्वेषां श्रेष्ठः। अश्विनीकुमारौ सौन्दर्यसम्पन्नौ, मैनदं द्विविदं च जनयामासतुर्व। वरुणस्य सुषेणः, पर्जन्यस्य शरभः पुत्रः अभवत्। वायोः पुत्रः हनुमान् वज्रसंहननः, गरुत्मत्समवेगवान् जातः। एते वीर्यवन्तः अतुलबलपराक्रमाः, कामरूपिणः, गजरिपुसमानशक्तयः, गिरिसमानवपुषः, महाबलपराक्रमसम्पन्नाः अभवन्। ऋक्षाः, वानराः, गोलाङ्गूलाः च शीघ्रं जाताः, यथायोग्यं तेषां देवतानां रूपगुणवीर्येण। प्रत्येकः स्वदेवतासदृशः जातः, गोलाङ्गूलानां केचित् अल्पशः अधिकवीर्यवन्तः अभवन्। तथैव ऋक्ष-किन्नरीषु वानराः जाताः; देवाः, महर्षयः, गन्धर्वाः, गरुडः, यक्षश्रेष्ठाः, नागाः, किम्पुरुषाः, सिद्धाः, विद्याधराः, उरगाः च तत्र सहस्रशः प्रमुदिताः पुत्रान् जनयामासुः। गन्धर्वाः अपि वीर्यवन्तः वनेचरान् पुत्रान् उत्पादयामासुः—ते सर्वे वानराः अतिविशालाः, वनेचराः। अप्सरसां, विद्याधरीणां, नागकन्यानां, गन्धर्वीणां च उत्तमाभ्यः, रूपबलसम्पन्नाः, कामरूपिणः, स्वेच्छया विचरन्तः पुत्राः जाताः। सर्वे सिंहव्याघ्रसमानगौरवबलाः, पर्वतद्रुमनिवासिनः, शिलायुधधारिणः। सर्वे नखदंष्ट्रायुधाः, सर्वास्त्रविद्याविशारदाः, पर्वतपतिं कम्पयन्तः, दृढतरून् च विदारयन्तः। वेगेन सागरमपि कम्पयन्ति, पादाघातेन मेदिनीं विदारयन्ति, समुद्रं लंघयन्ति। आकाशं प्रविशन्ति, मेघान् गृह्णन्ति, मत्तद्विपान् वनं विचरन्तः गृह्णन्ति। गर्जितैः विहङ्गमान् पतयन्ति, एवं कामरूपिणः वानराः जाताः। शतशः शतसहस्राणि वानरसेनापतिनां महाबलानां जातानि, ते सर्वे वानराणां प्रमुखाः। ते सर्वे गणाध्यक्षाः अभवन्, अन्ये अपि सहस्रशः ऋक्षेषु सहचराः अभवन्। अन्ये विविधेषु पर्वतेषु वनेषु च स्थिताः, ते सर्वे सुग्रीवस्य सूर्यपुत्रस्य, वालिनः इन्द्रपुत्रस्य च दासभावेन स्थिताः। सर्वे वानरसेनापतयः तयोः भ्रातृयोः, नलस्य, नीलस्य, हनुमतः, अन्येषां वानरयूथपतिनां च समीपे समवेताः।