तेषां सर्वेषां समनुज्ञातवचनान् श्रुत्वा, भरतः शत्रुसूदनः सर्वां सेनां समभाषत। स उवाच—"यूयं सर्वेऽत्रैव तिष्ठत, कोऽपि पुरस्तान्न गच्छतु। अहमेव सुमन्त्रेण पूज्येन गुरुणा च सह गमिष्यामि।" भरतस्य तद्वचनं निशम्य, सर्वे जनाः सर्वतोदिशं तत्रैव स्थिताः। भरतः तु धूम्रस्यानुदिशं दृष्टिं संस्थाप्य तिष्ठति स्म। तेनैव सेनया, भरतेन संस्थापितया, अग्रे धूम्रदर्शनात् शीघ्रमेव हर्षः समुत्पन्नः, प्रियतमे रामे शीघ्रं मिलनस्य आसन्नता ज्ञायमानात्। एवं सर्गस्य समाप्तौ, श्रीमदायोध्याकाण्डे वाल्मीकि रामायणे प्रथमे महाकाव्ये त्र्युत्तरनवतितमः सर्गः समाप्तः। अथ चिरकालं तस्मिन्गिरौ रमणीयवनगिरिप्रियेषु निवसन्, प्रियया वैदेह्या सह स्वचित्तमाकर्षयन्, रामः तत्र स्थितः। दशरथात्मा रामः तदा चित्रकूटं दिव्यं स्वपत्नीं दर्शयामास, यथा इन्द्रः शचीं स्वपुरीं दर्शयेत्। स स्नेहेन उवाच—"भद्रे! राज्यहानिः वा मित्रवियोगः वा मम मनः न बाधते, यदा एषः रमणीयः पर्वतः मया दृश्यते। पश्य भद्रे! पक्षिसंघैः विभूषितः, आकाशमिव विदारयन्, विविधधातुरुचितशिखरः अयं पर्वतः। केचित् शिखराणि रजतसदृशानि, केचित् रक्तासृगिव, केचित् पीतानि, केचित् लोहितानि, केचित् रत्नप्रभया शोभमानानि दृश्यन्ते। केचित् प्रदेशाः पुष्पैः, अर्कप्रभया, केतकपुष्पैः, अग्निशोभया च दीप्ताः, सर्वेऽपि गिरिपतेर्धरण्यः धातुभिः भूषिताः। अयं पर्वतः बहुविधमृगैः, व्याघ्रैः, ऋक्षैः, वृक्षैः च पूर्णः, हिंसारहितैः प्राणिभिः वसतां पक्षिसंघैः च शोभते। माङ्ग, जम्बू, असन, लोघ्र, प्रियाल, फणस, धव, अङ्कोल, भव्यतिनिश, बिल्व, तिन्दुक, वेतस, वंशैः च अयं आवृतः। काश्मर्य, अरिष्ट, वरुण, मधूक, तिलक, बदरि, आमलकी, नीप, वेत्र, धन्वन, बीजकादिभिः अपि शोभितः। एतेषां वृक्षाणां पुष्पफलसमृद्ध्या, छायया, अयं पर्वतः शोभायाम् अधिकः। शोभनशिलातटे, पश्य, अद्भुतान्, विस्मयावहान्, द्वन्द्वेन रममाणान्, विज्ञातान् किन्नरान्। शाखासु शस्त्राणि, शोभनानि वस्त्राणि च लम्बमानानि दृश्यन्ते—एतेषां विद्या-धरीणां क्रीडास्थलानि। निर्झरैः, स्रोतांसि, प्रपातैः च इदं पर्वतम् इव गजेन्द्रः सुरभीरगन्धिभिः शोभते। पर्वतवातः पुष्पगन्धं वहन्, घ्राणे हर्षं जनयति—कः न तेन प्रमुद्येत? यदि अहम् अत्र बहून् शरदः त्वया सह, लक्ष्मणेन च वसामि, दुःखः मां न बाधिष्यते। अयं पुष्पफलसमृद्धः, पक्षिसंघैः पूर्णः, विविधशिखरः पर्वतः, हे सुकेशिनि! मां हर्षयति। अस्मिन्वने वसता मया द्वौ लाभौ प्राप्तौ—पितुः प्रियं कृतम्, भरतस्य च प्रियं कृतम्। वैदेहि! त्वं अपि मया सह चित्रकूटे रमसे वा? मनसा, वाचा, कायेन निगृह्य, जीवसत्त्वान् निरीक्ष्य? राजर्षयः हि एतद् एव अमृतत्वं प्राहुः—मम पूर्वजानां वने वासः परलोकहिताय कृतः। पर्वतस्य शिलाः शतशः सर्वतो नीलपीतश्वेतलोहितवर्णाः शोभन्ते। रात्रौ हि औषधयः स्वप्रभया सहस्रशः पर्वते शोभन्ते, यथा हव्यवाहस्य ज्वालाः। केचित् प्रदेशाः गृहसदृशाः, केचित् उपवनसदृशाः, केचित् शिलामयाः इव दृश्यन्ते। चित्रकूटः इव भूमिं विदार्य उद्भूतः, शिखरं सर्वत्र दृश्यते, सर्वतोमङ्गलम्। पश्य, प्रिय, कु्ष्ठ, पुन्नाग, अशोक, भूर्जपत्रैः, कमलदलैश्च शोभितानि, प्रणयिनां शय्यानि। पश्य, सुभगे, प्रियैः उपविद्धानि, विकीर्णानि कमलमाल्यानि, विविधानि फलानि च। अयं चित्रकूटः मूलफलतोयसमृद्धः, देवस्थानानि अपि उत्तरेषु कुरुषु पद्मिन्यः अतिक्रामति। सुभगे! अहम् अत्र त्वया सीतेन च लक्ष्मणेन च धर्मे स्थितः, परमसंयमेन रममाणः कालं यापयिष्यामि।" इति। एवं सर्गस्य समाप्तौ, श्रीमदायोध्याकाण्डे वाल्मीकि रामायणे चतुर्नवतितमः सर्गः समाप्तः। अथ, रामः कोसलाधिपतिः गिरिं अवतीर्य, मैथिलीं मन्दाकिनीं नदीं दर्शयामास, या निर्मलतोयवती सुशोभिता। रामः पद्मलोचनः, जनकनन्दिनीं चन्द्रवदनाम् उवाच—"पश्य, मन्दाकिनीं नदीं, विविधतटिनीं, हंसक्रौञ्चनादितां, पद्मैः शोभिताम्। सा बहुविधपुष्पफलवृक्षैः सर्वतः परिवृता, राजराजस्य पद्मिन्य इव शोभते। अत्र यत्र तटेषु मृगगणैः क्षोभितं जलं, मम हर्षाय भवति। समये मुनयः जटिलाः, वल्कलाजिनाम्बरधारिणः, मन्दाकिनीं प्रविशन्ति। विशाललोचने! एते महर्षयः दृढव्रताः, उर्ध्वबाहवः, सूर्यं नमन्तः तिष्ठन्ति।" इति। एवं सर्गस्य समाप्तौ, श्रीमदायोध्याकाण्डे वाल्मीकि रामायणे पञ्चनवतितमः सर्गः समाप्तः।