यदा तत्र तौ सिंहसमानौ रामलक्ष्मणौ न दृश्येते, तदा केचन रामसदृशाः मुनयः अत्र वसन्ति इति जनाः मन्यन्ते स्म। तेषां सर्वैः अनुमोदितं वचनं श्रुत्वा, शत्रुसैन्यविनाशनः भरतः समग्रं सैन्यम् इदं सम्बोध्य उवाच—"यूयं सर्वे अत्रैव तिष्ठन्तु, कश्चन अग्रे न गच्छेत्। अहं तु सुमन्त्रेण पूज्येन गुरुणा च सह एव गमिष्यामि।" भरतेन एवमुक्ताः ते सर्वे सर्वतः स्थिताः, भरतः तु यत्र धूमः समुत्थितः तत्र एव दृष्टिं स्थापयामास। तेन भरतेन संस्थापितं तत् सैन्यम्, यः सम्मुखे धूममपि पश्यन्, शीघ्रमेव प्रमोदं प्राप, प्रियदर्शनस्य रामस्य सन्निध्यं समीपमिति ज्ञात्वा। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य त्रयोनवतितमः सर्गः समाप्तः। ततः चित्रकूटे तस्मिन् गिरौ, येन वनानि शैलाश्च प्रियाणि आसन्, स रामः स्वचेतसः प्रियां वैदेहीं चिन्तयन्, तत्र दीर्घकालं वसन्, रम्ये तस्मिन् स्थले स्थितः। दशरथात्मजः रामः तदा स्वां भार्यां चित्रकूटस्य अद्भुतं रूपं दर्शयामास, यथा इन्द्रः शचीं स्वर्गपुरीं दर्शयेत्। सः स्निग्धया वाचा उवाच—"सुमधुरे! राज्यहानिर्वा सुहृद्वियोगो वा मम मनसि क्लेशं न जनयति, यदा एषः रमणीयः गिरिः मया निरीक्ष्यते। पश्य, सौम्ये, एषः पर्वतः नानाविधपक्षिसंघैः भूषितः, व्योम्नि विदारितशिखरैः, रत्नैः च शोभितः। केचन शिखराणि रजतसदृशानि, केचन नूतनरुधिरोपमाः, केचन पीतानि, केचन रक्तवर्णानि, अन्यानि रत्नप्रभया दीप्तानि। केचित् देशाः पुष्पसदृशाः, केचित् सूर्यप्रभया, केचित् केतकपुष्पसदृशाः, केचन अग्निदीप्त्या शोभन्ते—एते सर्वे शैलपतिदेशाः रत्नैः अलङ्कृताः। एषः पर्वतः नानाविधमृगव्याघ्रभल्लूकपक्षिसंघैः, बहुप्रकारवृक्षैः च, निर्हिंसकजन्तुभिः च, शोभते। आम्रजम्ब्वासनलोढ्रप्रियालपणसधवाङ्कोलभव्यतिनिशबिल्वतिन्दुकवेणुवृक्षैः आच्छादितः अयं पर्वतः। काश्मर्यारिष्टवरुणमधूकतिलकबदर्यामलकनीपवेत्रधन्वनबीजकवृक्षाः अपि अत्र सन्ति। पुष्पफलसमृद्धैः, छायामधुरैः, एवं वृक्षैः विभूषितः अयं गिरिः शोभते। शोभनेषु शैलपृष्ठेषु, हे सुमधुरे, अद्भुतान् विहङ्गमान्, विविधान् किन्नरान्, विदग्धान्, युग्मशः रममाणान् पश्य। शाखासु लम्बमानानि खड्गानि, शोभनानि वस्त्राणि च पश्य—एते विद्याधर्याः क्रीडावनानि। निर्झरास्रोतःस्रवनैः, प्रवाहैः च, अयं पर्वतः गजेन्द्रस्य सुरभिमदप्रवाहवत् दीप्तिमान्। नानापुष्पगन्धयुक्तः पर्वतवायुः इह गच्छति—कः न प्रमुद्येत? यदि अहम् अत्र त्वया सह, हे निर्मलाभये, लक्ष्मणेन च सह, बहून् शरदान् वसेयं, न दुःखं मां भक्षयेत्। पुष्पफलसमृद्धे, नानापक्षिसङ्कुले, नानाविधशिखरसमुच्चिते, अस्मिन् रम्ये पर्वते अहम् आनन्दम् अनुभवानि। अस्य वनवासस्य फलं द्वयं मया प्राप्यते—पितुः प्रियं कृतम्, भरतस्य च प्रियं कृतम्। वैदेहि, त्वं अपि मया सह, अस्मिन्नेव चित्रकूटे, नानारूपाणि प्रेक्षमाणा, मनःवाक्कायसंयता, आनन्दं प्राप्नोषि वा? राजर्षयः पूर्वे, अमृतत्वं एतदेव उक्तवन्तः—मम पितामहाः धर्मार्थं स्वर्गाय वनवासम् अन्वगच्छन्। शतशः बहुवर्णैः—नीलपीतश्वेतरक्तैः—शिलाखण्डैः अयं पर्वतः सर्वतः शोभते। रात्रौ, सहस्रशः स्वप्रभया दीप्ताः, औषधयः शैलपतौ ज्वलन्ति, हुताशनजिह्वावत्। केचन देशाः गृहसदृशाः, केचन उद्यानसदृशाः, केचन, हे सुश्रोणि, एकशिलानिर्मितवत् प्रकाशन्ते। चित्रकूटः इव भूमिं विदार्य उद्गतः, तस्य शिखरं सर्वत्र दृश्यते, सर्वदिशं शुभम्। पश्य, प्रियतमे, कुस्ठपुन्नागाशोकभूर्जपत्रैः, कमलदलैः च, प्रेमिणां शय्याः आवृताः। पश्य, सुमधुरे, प्रेमिभिः कषितानि, निक्षिप्तानि, कमलमालाः, विविधानि फलानि च। मूलफलतोयसमृद्धः अयं चित्रकूटश्च, उत्तरकुरुपद्मसरोवराणि, देवालयान्यपि, अतिक्रामति। हे प्रिये, अहम् एषः कालः त्वया सह, सीते, लक्ष्मणेन च सह, धर्म्ये सुखे, परमसंयमे स्थित्वा, यापयिष्यामि। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य चतुर्नवतितमः सर्गः समाप्तः। ततः कोसलपतिः रामः, गिरिं समवतीर्य, मैथिलीं शोभनां मन्दाकिनीं नदीं निर्मलतोयां दर्शयामास। सः पद्मलोचनः रामः, जनकनन्दिनीं, शशिसदृशमुखीं, सुमधुरया वाचा उवाच—"पश्य, विविधवेलाप्रदेशयुक्तां, हंसक्रौञ्चसेवितां, कमलैः शोभितां मन्दाकिनीं नदीम्। पश्य, सा नदी बहुपुष्पफलवृक्षैः सर्वतः परिवृता, नृपतिसरोवरसदृशी, शोभते। अधुना, मृगगणैः कलुषितानि तीरजलानि, मम हर्षं जनयन्ति। यदा योग्यः कालः, तदा वाल्कलाजिनवसनाः मुनयः, मन्दाकिन्यां प्रविशन्ति, या तेषां प्रिया।" एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य पञ्चनवतितमः सर्गः समाप्तः।