एषः प्रदेशः मम दृष्ट्या अतीव रमणीयः प्रतीतिः, स्पष्टं तपस्विनां निवासः इव स्वर्गमार्गः। वनमध्ये अनेकानि मृगयुगानि स्वैः सखिभिः सह दृश्यन्ते, सुन्दररूपाणि पुष्पैः भूषितानि इव। ततः भरतः महाबलान् सेनानायकान् उक्तवान्—"महाबाहु रामः लक्ष्मणः च तत्र वने सन्दध्युः, तस्मात् यूयं वनं अन्वेषयन्तु।" भरतस्य वचनं श्रुत्वा, शस्त्रधारिणः वीराः तं वनं प्रविश्य, धूमस्तम्भं दृष्ट्वा तत्र अगच्छन्। धूमस्तम्भं दृष्ट्वा ते भरतं ऊचुः—"यत्र जनाः न सन्ति, तत्र अग्निः न भवति। निश्चितं राघवौ अत्र सन्ति।" यदि तौ नरशार्दूलौ अत्र न स्याताम्, तर्हि रामसदृशाः ये दृश्यन्ते, तैः तपस्विनः अत्र वसन्ति इति मन्ये। एवं सर्वे अनुमोदितं वचनं श्रुत्वा, भरतः शत्रुसैन्यविनाशनः समस्तसैन्यं अभ्यधावत्—"यूयं सर्वे अत्र स्थाय, कोऽपि अग्रे न गच्छेत्। अहं सुमन्त्रेण महर्षिणा च सह अग्रे गमिष्यामि।" तेन निर्देशेन सर्वे दिवः दिशासु स्थिताः, भरतः तत्र यत्र धूमः उद्गच्छति तत्र दृष्टिं स्थिरीकृतवान्। सेनायाः तत्र स्थितस्य, धूमः अपि दृष्टः, शीघ्रं तेषां हर्षः अभवत्—प्रियस्य रामस्य साक्षात्करणं समीपं इति ज्ञात्वा। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य त्र्यनवत्युत्तरत्रिंशः सर्गः वाल्मीकिमहर्षिणा कृतस्य आदिकाव्यस्य समाप्तः। चित्रकूटे रम्ये गिरिप्रदेशे दीर्घकालं वसन्, रामः स्वस्य चित्तं आकर्षयन्, प्रियां वैदेहीं स्मरन् तत्र स्थितवान्। ततः दशरथनन्दनः रामः अद्भुतं चित्रकूटं स्वस्य भार्यायै दर्शयामास, इन्द्रः शचीं स्वर्गपुरीं दर्शयन् इव। "सुमधुरे, राज्यहानिः वा सखिभिः वियोगः वा मम मनः न बाधते, यदा अहं एतं रम्यं पर्वतं पश्यामि। पश्य, सुमधुरे, विविधपक्षिसमूहैः भूषितः, व्योमं विदारयन् शिखरैः, रत्नैः अलङ्कृतः अयं पर्वतः।" "शिखराणि किञ्चित् रजतमिव, किञ्चित् नवस्रवद्वद्रक्तमिव, किञ्चित् पीतारुणरूपाणि, अन्यानि रत्नदीप्त्या प्रकाशन्ति। किञ्चित् पुष्पैः, सूर्यप्रभया, केतकपुष्पैः, अग्निदीप्त्या च प्रकाशन्ति, पर्वताधिपस्य भूमयः खनिजैः अलङ्कृताः।" "अयं पर्वतः अनेकविधैः मृगैः, वन्यपशुभिः, व्याघ्रैः, ऋक्षैः, वृक्षैः च पूर्णः, निर्दोषजीविभिः वसितः, पक्षिसमूहैः शोभितः। आम्र, जम्बू, असन, लोढ्र, प्रियाल, पनस, धव, अङ्कोल, भाव्यतिनिश, बिल्व, तिन्दुक, वंश—एते वृक्षाः अत्र दृश्यन्ते।" "काश्मर्य, अरिष्ट, वरुण, मधूक, तिलक, बदरी, आमलक, नीप, वेत्र, धन्वन, बीजक—एते अपि वृक्षाः अत्र सन्ति। पुष्पफलैः युक्तैः, रम्यच्छायायुक्तैः वृक्षैः अलङ्कृतः पर्वतः शोभते।" "सुन्दरशिलासु, अद्भुताः, विस्मयजनकाः, किन्नराः, विविक्तज्ञाः, युगलरूपेण रममाणाः दृश्यन्ते, सुमधुरे। शाखासु तलवाराः, शोभनवस्त्राणि—एते विद्याधरस्त्रियाः क्रीडास्थलानि।" "प्रपातैः, प्रस्रवणैः, निर्झरैः पर्वतः शोभते, नागः मदगन्धेन यथा। पर्वतवायुः विविधपुष्पगन्धयुक्तः, घ्राणे स्पर्शं ददाति—कः न हर्षितः स्यात्?" "यदि अहं अनेकशरदः त्वया सह, लक्ष्मणेन च अत्र वसेयं, दुःखः मां न ग्रहीष्यति। अयं रम्यः पर्वतः पुष्पफलैः पूर्णः, पक्षिसमूहैः, विविधशिखरैः, मम हर्षं जनयति, सुमधुरे।" "अस्य वनवासस्य द्वौ फलौ प्राप्तौ—पितरं कृतकृत्यं कृतवान्, भरतस्य प्रियं च कृतवान्। वैदेहि, त्वं अपि मया सह चित्रकूटे हर्षं अनुभवसि वा, विविधजीवसङ्घान् पश्यन्ती, मनःवाक्कायसंयमिता?" "राजर्षयः पूर्वे अमृतत्वं इति एकमेव उक्तवन्तः—मम पूर्वजाः मृत्युः पश्चात् धर्मार्थं वनवासं कृतवन्तः।" "विस्तीर्णशिलाः पर्वतस्य सर्वत्र शतशः शोभन्ते, नीलपीतश्वेतरक्तवर्णैः पूर्णाः। रात्रौ, पर्वताधिपे, औषधयः स्वदीप्त्या सहस्रशः शोभन्ति, यथा पावकजिह्वाः।" "किञ्चित् स्थाने गृहारूपाणि, किञ्चित् उद्यानरूपाणि, किञ्चित् एकशिलारूपेण शोभन्ति, सुमधुरे। चित्रकूटः पृथिवीं विदार्य उत्पन्नः इव, शिखरं सर्वत्र दृश्यते, शुभं सर्वदिशासु।" "पश्य, प्रेमिणां शय्याः कु्ष्ठ, पुन्नाग, अशोक, भूर्यपत्रैः आच्छादिताः, पद्मपत्रैः अलङ्कृताः। पश्य, सुन्दरि, प्रेमिणां पद्ममालाः, दलिताः, त्यक्ताः, विविधानि फलानि च विक्षिप्तानि।" "अयं चित्रकूटः मूलफलवारिसम्पन्नः, उत्तरकुरूणां पद्मवनानि, देवस्थानानि अपि अतिक्रान्तः।" "सुन्दरि, अहं त्वया, सीतया, लक्ष्मणेन च सह, धर्मसंवृतं, परमसंयमस्थं, हर्षं अनुभवन् कालं यापयिष्यामि।" एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य चतुश्चत्वारिंशदुत्तरनवत्यः सर्गः वाल्मीकिमुनिना कृतस्य आदिकाव्यस्य समाप्तः। ततः पर्वतस्य अधः अवतीर्य, कोसलाधिपः रामः मैथिल्यै निर्मलवारिणं रम्यं मंदाकिनीं नदीं दर्शयामास।