शत्रुघ्नं प्रति भरतः प्रीत्या भाषमाणः तम् अश्वपदैरुत्थितं धूलिपटलं गगनमिव आवृत्य, अनिलेन शीघ्रं वह्यमानं स्वार्थाय इव दृष्टवान्। तदा सः शत्रुघ्नं ददर्श—“पश्य, शत्रुघ्न! एते रथाः कुशलैः सारथिभिः नियोजिताः, अश्वैः प्रचोद्यमानाः वनं शीघ्रं गच्छन्ति।” तत्र सुन्दराः भीताः मयूराः शीघ्रं वृक्षाणां मध्ये स्वं निवासं प्रविशन्ति इति अपि सः न्यवेदयत्। ततः सः मन्यते—“एष देशः अतीव रमणीयः, नूनं तपस्विनां वासभूमिः, स्वर्गमार्गवत् शोभते।” वनमध्ये सः अनेकान् मृगान् ददर्श, ते स्वैः दम्पतिभिः सहिताः, सुन्दररूपाः, पुष्पैः भूषिताः इव दृश्यन्ते। तदा भरतः आज्ञापयत्—“सर्वे महाबलाः वनं विचिन्वन्तु, यथा रामलक्ष्मणौ तौ नरव्याघ्रौ विन्द्येताम्।” भरतस्य वचः श्रुत्वा, शस्त्रपाणयः सैनिकाः तं वनं प्रविश्य, तत्र धूमस्तम्भं दृष्टवन्तः। ते धूमं दृष्ट्वा भरतम् ऊचुः—“यत्र जनाः न सन्ति, तत्र अग्निः न दृश्यते; नूनं राघवौ अत्र एव स्तः।” यदि तौ नरव्याघ्रौ अत्र न स्याताम्, तर्हि रामसदृशाः ये केचन, ते अत्र वसन्ति तपस्विनः इति मन्ये। एवम् उक्ते, सर्वैः अनुमोदितं वचनं श्रुत्वा, भरतः रिपुघातनः समग्रं सैन्यम् उच्चैः संबोधितवान्—“यूयं सर्वे अत्रैव तिष्ठत; कोऽपि अग्रे न गच्छेत्। अहम् एकाकी सुमन्त्रेण पूज्येन गुरुणा च सह गमिष्यामि।” भरतस्य आदेशात् सर्वे तत्रैव दिशः दिशः स्थिताः, भरतः च धूमस्य यत्रोत्थानं तत्र दृष्टिं न्यधत्त। ततः भरतेन स्थापिता सा सेना, धूमं अपि पश्यन्ती, शीघ्रं प्रमुदिता अभवत्, प्रियं रामदर्शनं समीपमिति ज्ञात्वा। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य त्र्यधिकनवतितमः सर्गः समाप्तः। एतस्मिन्नन्तरे, रामः दीर्घकालं तस्मिन् पर्वते निवसन्, यः वनगिरिसंयुक्तानां प्रियः, सीतां स्मरन् स्वचित्तं हर्षयन् स्थितवान्। तदा दशरथात्मजः रामः अद्भुतं चित्रकूटं स्वपत्नीं दर्शयामास, यथा इन्द्रः शचीं दिव्यां पुरीं दर्शयेत्। सः ताम् अवदत्—“सुमुखि! राज्यहानिर्वा मित्रवियोगो वा मम मनः न बाधते, यदा एषः रम्यः पर्वतः मया दृश्यते।” “पश्य, सुमुखि! एषः पर्वतः नानाविहगसंघैः विभूषितः, तस्य शिखराणि व्योमस्पृशः, रत्नैः शोभितानि। केचन शिखराणि रजतसदृशानि, केचन रक्तस्राववत्, केचन पीतानि, केचन रक्तवर्णानि, अन्यानि रत्नप्रभया दीप्तानि। केचन प्रदेशाः पुष्पैः, सूर्यकान्त्या, केतकपुष्पैः वा दीप्ताः, केचन अग्निप्रभया उज्ज्वलन्ति; सर्वे एते गिरिपतेः प्रदेशाः रत्नैः शोभन्ते।” “एषः पर्वतः नानाविधानां मृगाणां, वन्यपशूनां, व्याघ्राणां, ऋक्षाणां, वृक्षाणां च समृद्धः, अहिंसकजीविभिः निवासितः, विहगगणैः विराजते। आम्र, जम्बू, असन, लोढ्र, प्रियाल, पनस, धव, अङ्कोल, भव्यतिनिश, बिल्व, तिन्दुक, वेणु—एतेन वृक्षैः आवृतः। काश्मर्य, अरिष्ट, वरुण, मधूक, तिलक, बदारि, आमलकी, नीप, वेत्र, धन्वन, बीजक—एतेऽपि तत्र दृश्यन्ते। पुष्पफलसमृद्धैः, छायायुतैः, एतेन वृक्षैः शोभितः पर्वतः शोभते।” “पर्वतस्य रम्येषु शिलासु पश्य, सुमुखि! अद्भुतान्, भीषणान् च किंनरान्, विदग्धान्, दम्पतीनिवसन्तः। पश्य, शाखासु लम्बमानानि खड्गानि, वस्त्राणि च शोभनानि—एते विद्याराधरीणां क्रीडास्थलानि। निर्झरैः, प्रवाहैः, सरित्भिः च इदं पर्वतम् इव गजः सुरभिगन्धं स्रवन् शोभते। पर्वतसमीरः नानापुष्पगन्धयुक्तः, घ्राणमनःप्रसादकः, कः न तेन प्रमुद्येत?” “यदि अहम् अत्र बहून् वर्षान् त्वया सह, लक्ष्मणेन च सह वसेयं, दुःखः माम् न व्याप्नुयात्। पुष्पफलसमृद्धे, नानाविहगशोभिते, नानाशिखरयुक्ते अस्मिन् रम्ये पर्वते अहम् आनन्दमवाप्नोमि, प्रिये। अस्य वनवासस्य द्वौ फलौ लब्धौ—पितुः प्रियं कृतम्, भरतस्य च प्रियं कृतम्। वैदेहि! त्वम् अपि मया सह अस्मिन् चित्रकूटे आनन्दं प्राप्नोषि किम्? नानारूपाणि प्रेक्षमाणा, मनःवाक्कायैः संयता?” “राजर्षयः प्राहुः—एष एव अमृतत्वस्य मार्गः; मम पितामहाः धर्माय वनवासं कृतवन्तः। पर्वतस्य शिलाः शतशः, नीलाः, पीतानि, श्वेतानि, रक्तानि च, सर्वतः शोभन्ति। रात्रौ पर्वते सहस्रशः औषधयः स्वप्रभया दीप्यमानाः, हविर्भुजामिव ज्वालाः, शोभन्ते। केचन प्रदेशाः गृहसदृशाः, केचन उद्यानसदृशाः, केचन एकशिलानिर्मिताः इव शोभन्ति।” “चित्रकूटः भूमिं विदार्य इव उद्भूतः, तस्य शिखरम् सर्वत्र दृश्यते, सर्वदिशं मंगलम्। पश्य, प्रियासु शय्याः कु्ष्ठ, पुन्नाग, अशोक, भूर्जपत्रैः, पद्मपत्रैः च आवृताः। पश्य, सुभगे! पद्ममालाः प्रियैः दलिताः, त्यक्ताः, विविधानि फलानि च विक्षिप्तानि। चित्रकूटः एषः मूलफलजलसमृद्धः, उत्तरकुरूणां देवायतनानां पद्मसरोवराणि अपि अतिशेते।” एवं श्रीरामः चित्रकूटस्य सौन्दर्यं, रमणीयत्वं च सीतायै प्रदर्शयन्, वनवासजीवनस्य आनन्दं च प्रकाशयन्, धर्मपालनस्य फलं प्रतिपद्य सुखेन तत्र वसति स्म।