वनमिदं यदपूर्वं निस्तब्धं भीमदर्शनं बभूव, तत्सर्वं मम समाकीर्णमिव अयोध्यां समुपलभ्यते। तत्र अश्वानां खुरोत्थूलधूलिः आकाशं व्याप्य वेगेन वातेन वह्यमाना, मम उपकारार्थमिव, शीघ्रं संचरति। शत्रुघ्न, पश्यैतान अश्वयुक्तान् सुविदग्धसारथिभिः रथान् वनान्तरे शीघ्रं धावमानान्। पश्य, भीतान् रूपसम्पन्नान् मयूरान् शीघ्रं वृक्षान्तरगुहां प्रविशन्तः। अयं देशः परममनोहरः प्रतियाति, स्पष्टं मुनिनिवासः, स्वर्गमार्ग इव दृश्यते। अत्र वनान्तरे, पुष्पाभरणैः शोभितान् रूपसम्पन्नान् मृगान् मृगीभिः सहितान् बहून् पश्यामि। सर्वे महात्मानः सैनिकाः वनं विचिन्वन्तु, यथा रामलक्ष्मणौ तौ नरव्याघ्रौ प्राप्येताम्। भरतस्य वचनं श्रुत्वा, शस्त्रपाणयः सैनिकाः तद्वनं प्रविश्य धूम्रं समुत्थितं दृष्टवन्तः। धूम्रदर्शनात् ते भरतम् ऊचुः—"यत्र जनाः न सन्ति तत्र वह्निः न स्यात्; नूनं राघवौ अत्रैव स्याताम्। यदि तौ नरव्याघ्रौ अत्र न स्याताम्, तर्हि रामसदृशाः मुनय एव अत्र वसन्ति इति मन्ये।" तेषां सर्वेषां अनुमोदितं वचनं श्रुत्वा, भरतः रिपुघातकः समग्रं सैन्यम् उवाच—"यूयं सर्वे अत्रैव तिष्ठत; कोऽपि अग्रे न गच्छेत्। अहमेव सुमन्त्रेण सह पूज्येन गुरुणा च गमिष्यामि।" एवं नियोज्य, सर्वे दिशो दिशः स्थिताः, भरतः तु यत्र धूम्रः सञ्जायते तत्र दृष्टिं स्थापयामास। भरतेन स्थितं तत्सैन्यं, धूम्रदर्शनं च कृत्वा, शीघ्रं प्रमुदितम्, प्रियस्य रामस्य सन्निकर्षं ज्ञात्वा। एवं श्रीमदयोध्याकाण्डस्य त्र्यशीतितमः सर्गः समाप्तः। चिरकालं गिरौ तस्मिन्नेव वनेषु शिलासु च वसन्, प्रियतमे वैदेह्यां मनोहरं मनः कृत्वा, रामः तत्र स्थितवान्। तदा दशरथात्मा रामः, इन्द्रः शचीमिव सुरपुरं दर्शयन्, अद्भुतं चित्रकूटं सीतायै दर्शयामास। "सौम्ये, राज्यहानिर्वा मित्रवियोगो वा मम मनः न बाधते, यदा एषः रमणीयः पर्वतः मया दृश्यते।" "पश्य, सौम्ये, विविधपक्षिसमूहैः भूषितं पर्वतमेतं, व्योमस्पृशः शिखराणि रत्नैः शोभितानि। केचन शिखराणि रजतानि इव, केचन रक्तरक्तानि, केचन पीतानि, केचन रक्तानि, केचन रत्नदीप्तिमन्ति। केचन प्रदेशाः पुष्पैः, सूर्यकान्तैः, केतकपुष्पैः, अग्निदीप्त्या वा शोभन्ते; सर्वेऽपि एते गिरिपतेः प्रदेशाः रत्नैः भूषिताः।" "एष पर्वतः नानाविधमृगैः, व्याघ्रैः, ऋक्षैः, वृक्षैः च, निर्हिंसकैः प्राणिभिः, पक्षिसमूहैः च शोभते। आम्रजम्ब्वासनलोध्रप्रियालपणसधवाङ्कोलभव्यतिनिशबिल्वतिन्दुकबंसैः समाच्छन्नः। काश्मर्यारिष्टवरुणमधूकतिलकबदर्यामलकनीपवेत्रधन्वनबीजकैः अपि।" "एवं पुष्पफलैः युक्तैः छायायुतैः वृक्षैः शोभितः पर्वतः। रम्येषु शिलातटेषु, सौम्ये, दृष्ट्वा अद्भुतान् भीमान् किन्नरान् युगपत् रममाणान्। शाखासु लम्बमानानि खड्गानि, शोभमानानि वसनानि—एषा विद्याधरीणां रम्यक्रीडाभूमिः।" "एष पर्वतः प्रवाहैः प्रस्रवणैः स्रोतांसि च अन्योन्यं प्रवहन्ति, गन्धहारी गन्धवती वायुश्च, सर्वत्र गन्धं वहन्ति, कः न प्रमुद्येत। यदि अहम् अनेकेषु हेमन्तेषु त्वया सह, निष्प्रतिहत्यया लक्ष्मणेन च वसेयं, दुःखं मां न व्याप्नोति।" "एष रमणीयः पर्वतः पुष्पफलसमृद्धः, नानाविधपक्षिभिः पूर्णः, नानाशिखरयुक्तः, मम मनः प्रमोदयति। अनेन वने वासेन द्वौ फलौ मया प्राप्तौ—पितुः प्रियं कृतम्, भरतस्य च मनः प्रीतम्।" "वैदेहि, त्वं च मया सह चित्रकूटे सुखं लभसे वा? नानारूपाणि प्रेक्षमाणा, संयता मनोवाक्कायाः। राजर्षयः पूर्वे अमृतत्वं एतदेव उक्तवन्तः—मम पूर्वजाः धर्मार्थं वने वासं कृतवन्तः।" "शतशः नीलपीतश्वेतरक्तवर्णैः शिलाखण्डैः पर्वतः सर्वतः शोभते। रात्रौ हिमवतः शिखरेषु स्वप्रभया दीप्तमूल्यौषधयः सहस्रशः, अग्निज्वालाभिरिव, दीप्त्यन्ति। केचन प्रदेशाः गृहसदृशाः, केचन उद्यानसदृशाः, केचन एकशिलासदृशाः शोभन्ते। चित्रकूटः इव पृथिवीं विदार्य उद्भूतः; चित्रकूटस्य शिखरं सर्वत्र, सर्वदिशं शुभ्रं दृश्यते।" "पश्य, प्रेम्णां शय्यानि कु्ष्ठपुन्नागाशोकभूर्जपत्रैः आवृतानि, पद्मदलैः च शोभितानि। पश्य, सुकेशिनि, प्रमदाभिः पतितानि पद्ममाल्यं, विकीर्णानि चान्यफलानि।" एवं श्रीरामः चित्रकूटे सीतया सह रममाणः, तस्याः मनः प्रमोदयन्, स्वधर्मं कृत्वा, पितुः प्रियं च साधयन्, वनवासस्य सौन्दर्यं वर्णयन्, तत्रैव सुखेन वसति स्म।