तेषां शिरसि सुरभिगन्धयुक्तानि पुष्पमाल्यानि विधाय, दक्षिणदेशवासिनामिव मेघसदृशफलैः शोभाम् आवहन्ति जनाः। यः वनः पूर्वं शून्यः भीमदर्शनः च आसीत्, सः अद्य मम दृष्ट्या अयोध्यायाः समकक्षः जनसमूहेन आच्छादितः इव तिष्ठति। अश्वानां खुरैः उत्पन्नः धूलिः आकाशं व्याप्य तत्र प्रवर्तते, तं वातः शीघ्रं वहन् मम हिताय कार्यं इव करोति। शत्रुघ्न, पश्य, रथाः अश्वैः युक्ताः च कुशलरथचालकैः चालिताः, वनं शीघ्रं गच्छन्ति। तत्र भीताः शोभनाः मयूराः शीघ्रं वृक्षेषु स्वगृहं प्रवेशयन्ति। एषः देशः मम दृष्ट्या अतिशयमनोहरः दृश्यते, तपस्विनां निवासः स्वर्गमार्गस्य सदृशः स्पष्टः। वनमध्ये बहवः मृगाः स्वदाम्भैः सह दृश्यन्ते, पुष्पैः अलङ्कृताः शोभायमानाः। आर्यपुत्राः सेनायाः वनं विचिन्वन्तु, यथा रामलक्ष्मणौ द्वौ पुरुषशार्दूलौ अन्वेष्येताम्। भरतस्य वचनं श्रुत्वा, योधाः शस्त्रधराः वनं प्रविश्य तत्र धूमस्तम्भं दृष्टवन्तः। धूमस्तम्भं दृष्ट्वा ते भरतं ऊचुः—"यत्र जनाः न सन्ति तत्र अग्निः न भवति; नूनं राघवौ अत्रैव सन्ति।" यदि रामलक्ष्मणौ न सन्ति, तर्हि रामसदृशाः ये दृश्यन्ते, ते तपस्विनः अत्र निवसन्ति इति मे मतिः। तेषां सर्वेषां अनुमोदितं वचनं श्रुत्वा, भरतः शत्रुसैन्यविनाशनः समग्रं सेनां सम्बोधितवान्। "यूयम् सर्वे अत्रैव तिष्ठत; कोऽपि अग्रे न गच्छेत्। अहं केवलं सुमन्त्रेण गुरुणा च सह गमिष्यामि।" इति आज्ञाप्य, सर्वे दिशासु स्थिताः, भरतः तत्र यत्र धूमः उत्क्षिप्यते तत्र दृष्टिं स्थापयामास। भरतेन सेनायाः स्थितिः धूमं अपि निरीक्ष्य, शीघ्रं प्रमुदिता अभवत्, प्रियस्य रामस्य साक्षात्कारे समीपवर्तिनि इति ज्ञायमानाः। इत्येवम् श्रीमद् वाल्मीकि रामायणे आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डस्य त्र्यनवतितमः सर्गः समाप्तः। रामः तु, वनगिरिसंयुक्ते चिरकालं वासं कृत्वा, प्रियतमा वैदेहीं चिन्तयन् स्वमनः आकर्षयन् तत्र स्थिरः अभवत्। तदा दशरथनन्दनः रामः, अद्भुतं चित्रकूटं स्वपत्नीं दर्शयामास, इन्द्रः शचीं यथा दिव्यनगरं दर्शयति। "सौम्ये, राज्यहानिः वा मित्रवियोगः वा मम मनः न क्लेशयति, यदा अहं एतं रमणीयं पर्वतं पश्यामि।" इति रामः उवाच। "पश्य, सौम्ये, एषः पर्वतः विविधपक्षिसमूहैः अलङ्कृतः, शिखराणि गगनं विदारयन्ति, रत्नैः शोभितानि च।" तत्र कश्चित् शिखरं रजतसदृशं, अन्यत् ताजीकमिव, अन्यत् पित्तरक्तवर्णं, अन्यत् पीतं वा रक्तं वा, अन्यानि रत्नप्रभया दीप्तानि। केचन प्रदेशाः पुष्पसदृशाः, केचन सूर्यप्रकाशवत्, केचन केतकपुष्पसदृशाः, केचन अग्निसदृशप्रभया दीप्ताः; सर्वे पर्वतेषु रत्नानि विराजन्ति। एषः पर्वतः विविधमृगैः, वन्यपशुभिः, व्याघ्रैः, भल्लूकैः, वृक्षैः च पूर्णः, तथा निरपराधैः जीवैः, पक्षिसमूहैः शोभायमानः। आम्रजम्बू, असन, लोढ्र, प्रियाल, कटफल, धव, अङ्कोल, भाव्यतिनिश, बिल्व, तिन्दुक, वंशाः च तत्र सन्ति। काश्मर्य, अरिष्ट, वरुण, मधूक, तिलक, बदार, आमलक, नीप, वेत्र, धन्वन, बीजक वृक्षाः अपि तत्र दृश्यन्ते। तैः पुष्पफलसमृद्धैः वृक्षैः, रम्यछायया युक्तः पर्वतः शोभायमानः। रम्येषु पर्वतशिखरेषु, सौम्ये, अद्भुताः विस्मयजनकाः किंनराः, बुद्धिमन्तः, युगलरूपेण रमन्तः दृश्यन्ति। पश्य, शाखासु तलवाराः लम्बन्ति, शोभनानि वस्त्राणि च; तत्र विद्याधरस्त्रियाः क्रीडाङ्गणानि मनोहरणानि। निर्झरैः, प्रस्रवणैः, नदीनदीभिः पर्वतः सर्वत्र शोभते, गन्धयुक्तमदवर्षणायुक्तमत्तगजस्य इव। पर्वतवायुः विविधपुष्पगन्धयुक्तः, घ्राणे सुखं आवहति; कः न हर्षितः स्यात्? यदि अहं बहुवर्षाणि त्वया सह, लक्ष्मणेन च सह, अत्र वसामि, दुःखः मां न भक्षयेत्। एषः रमणीयः पर्वतः पुष्पफलसमृद्धः, विविधपक्षिसमूहैः पूर्णः, विविधशिखरैः शोभमानः, मम हृदयं मोदं उपनयति। एतस्य वनवासस्य फलद्वयं मया प्राप्तम्—पितरं कृतकृत्यं कृतवान्, भरताय च प्रियं कृतवान्। वैदेहि, त्वं अपि चित्रकूटे मया सह, विविधजीवरूपाणि पश्यन्ती, मनः-वाक्-कायसंयमिता, सुखं अनुभवसि वा? राजर्षयः पूर्वे एतदेव अमृतं इति उक्तवन्तः; मम पूर्वजाः मृत्युः पश्चात् धर्मार्थं वनवासं कृतवन्तः। पर्वतः शिलासमुहाः सर्वत्र शतशः विविधवर्णाः—नीलाः, पीताः, श्वेताः, रक्ताः च शोभन्ति। रात्रौ पर्वते औषधयः स्वप्रभया सहस्रशः दीप्ताः, यज्ञाग्नेः जिह्वासमूहस्य इव। केचन पर्वतप्रदेशाः गृहसदृशाः, केचन उद्यानसदृशाः, केचन एकशिलायाः निर्मितानि इव शोभन्ति, सौम्ये। चित्रकूटः भूमिं विदार्य उद्भूतः इव, चित्रकूटस्य शिखरं सर्वत्र दृश्यते, शुभं सर्वदिशासु। पश्य, प्रेमिणां शय्याः कुष्ट, पुन्नाग, अशोक, भूर्जपत्रैः आच्छादिताः, पद्मपत्रैः अलङ्कृताः।