बहुकालः अतीतः इति अत्र ज्ञायते। तदा भरतः महात्मा दीर्घं मार्गं यात्वा, रथाश्वादिभिः सम्यक् क्लान्तैः, मन्त्रिसत्तमं वसिष्ठं इदं वचनम् उवाच। 'यथाऽस्माभिः दृष्टं, यथाच श्रुतं, स एवायं देशः यं भरद्वाजः कृत्स्नशः वर्णितवान्। अयम् एव चित्रकूटः पर्वतः, अत्र एव मंदाकिनी नदी, दूरतः तु तमालधूमसन्निभः वनः दृश्यते। चित्रकूटस्य रमणीयाः शैलपृष्ठाः मम गजराजैः, ये अपि पर्वतसमानाः, पदैः सम्पीड्यन्ते। एते शैलशृङ्गे स्थिताः वृक्षाः, शुष्कतया पुष्पाणि पतयन्ति, यथा मेघाः शमितोष्णे जलेन वृष्टिं स्रजन्ति। शत्रुघ्न, पश्य, एषः पर्वतप्रदेशः किन्नरैरुपगम्यते, सर्वतः मृगसंघैः परिवृतः, यथा समुद्रः मकरैः। एते शीघ्रगामिनः मृगगणाः, वातेन व्युत्क्षिप्ताः, शरद्गगने मेघपङ्क्तय इव शोभन्ते। ते शिरसि पुष्पमाल्यैः सुरभिभिः भूषिताः, यथा दक्षिणदेशवासिनः प्रभास्वरैः फलेन मेघसदृशं भूषणं कुर्वन्ति। पूर्वं शून्यं भयानकदर्शनं च यत् इदं वनम्, तदद्य मम अयोध्यया समाकीर्णमिव दृश्यते। अश्वपदैः उद्यतं रजः गगनं व्याप्य तिष्ठति, वातः तं शीघ्रं वहन् मम उपकारं इव करोति। शत्रुघ्न, पश्य, एते रथाः अश्वयुक्ताः, कुशलैः सारथिभिः चालयमानाः, वनं शीघ्रं गच्छन्ति। पश्य, भीताः रमणीयाः मयूराः शीघ्रं वृक्षेषु शरणं प्रविशन्ति। अयं देशः मम अतीव रमणीयः प्रतीति उपलभ्यते; नूनं एष ऋषिमार्गः, स्वर्गपथवत्। बहवः मृगाः, स्वैः दम्पतिभिः सहिताः, वने दृश्यन्ते, पुष्पैः भूषिताः इव शोभन्ते। साधु, वीराः, गच्छन्तु, वनं विचिन्वन्तु, यथा रामलक्ष्मणौ तौ नरशार्दूलौ वयं प्राप्नुयाम।' भरतस्य वचनं श्रुत्वा, शस्त्रपाणयः सैनिकाः तद् वनं प्रविश्य, तत्र धूमपुञ्जं दृष्टवन्तः। तं धूमपुञ्जं दृष्ट्वा, ते भरतम् ऊचुः—'यत्र जनाः न सन्ति, तत्र वह्निः न भवति; नूनं राघवौ अत्रैव। यदि तौ नरशार्दूलौ न स्याताम्, तर्हि ये रामसदृशाः, ते मुनयः अत्र वसन्ति इति मन्ये।' तेषां सर्वेषां सम्मतम् इदं वचनं श्रुत्वा, रिपुसैन्यनाशनः भरतः समग्रं सैन्यम् उवाच—'यूयं सर्वे अत्रैव तिष्ठत, न कश्चन अग्रे गच्छेत्; अहम् एव सुमन्त्रेण पूज्येन गुरुणा च सह अग्रे यास्यामि।' इति निर्दिष्टाः ते सर्वे सर्वतोऽवस्थिताः, भरतः च धूमोत्थानदिशं निरीक्ष्य तस्थौ। सैना च भरतेन स्थितापि, धूमपुञ्जं निरीक्ष्य, शीघ्रं हृष्टा अभवत्, प्रियस्य रामस्य संमेलनस्य समीपगतिं ज्ञात्वा। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य त्र्युत्तरनवतितमः सर्गः समाप्तः। चित्रकूटशैले तु रामः दीर्घकालं वसन्, वनगिरिप्रियः, वैदेह्याः स्नेहेन, स्वमना आह्लादयन् तत्र स्थितवान्। तदा दशरथात्मजः रामः स्वपत्नीं दर्शयन्, चित्रकूटस्य अद्भुतं सौन्दर्यं प्रदर्शयामास, यथा इन्द्रः शचीं स्वपुरीं दर्शयेत्। स उवाच—'सुमृदुचेतसि, राज्यहानिः वा, सुहृद्वियोगः वा, मम मनः न बाधते, यदा एषः रमणीयः पर्वतः पश्यामि। पश्य, मृदुचेतसि, एषः पर्वतः नानाविहङ्गसमूहैः शोभितः, शिखराणि आकाशं विदारयन्ति, विविधैः धातुभिः भूषितानि। केचन शिखराणि रजतसदृशानि, केचन रक्तस्रावसमानानि, केचन पीतानि, केचन लोहितानि, अन्यानि रत्नदीप्त्या शोभन्ते। केचित् प्रदेशाः पुष्पसदृशाः, केचित् सूर्यप्रभासदृशाः, केचित् केतकपुष्पसदृशाः, केचित् अग्निदीप्त्या दीप्ताः; एषः पर्वतराजो नानाधातुभिः विभूषितः। अत्र बहुविधानि मृगजातीनि, व्याघ्राः, ऋक्षाः, वृक्षाः, मृदुप्राणिनः, पक्षिसंघैः च शोभितः पर्वतः। आम्र, जम्बू, असन, लोढ्र, प्रियाल, पनस, धव, अङ्कोल, भव्यतिनिश, बिल्व, तिन्दुक, वेत्र, बांसवः च अत्र वर्धन्ते। काश्मर्य, अरिष्ट, वरुण, मधूक, तिलक, बदरि, आमलकी, निप, वेत्र, धन्वन, बीजक वृक्षाः अपि अत्र सन्ति। एतेषां पुष्पफलवतीनां छायायुतानां वृक्षाणां संनिधौ अयं पर्वतः शोभते। रमणीयेषु शैलपृष्ठेषु, मृदुचेतसि, पश्य, अद्भुतरूपाः, बिभीषिकाः, युक्तबुद्धयः किन्नराः युगलरूपेण रममाणाः। पश्य, शाखासु छत्रिकाः शस्त्राणि, शोभनानि वासांसि च; एते विद्याधरीणां रमणीयक्रीडास्थलानि। जलप्रपातैः, स्रोतःस्वलिनीभिः, प्रवाहैः च अयं पर्वतः शोभते, यथा गन्धरसस्राविणा गजेन्द्रेण। पर्वतवातः नानापुष्पगन्धयुक्तः, घ्राणसुखदः, मनोहरः; कः न तेन हृष्येत्? यदि अहम् अत्रैव त्वया, निर्दोषे, लक्ष्मणेन च सह बहूनि शरदानि वसेयं, दुःखः मां न ग्रसिष्यति। एषः पर्वतः पुष्पफलसमृद्धः, नानापक्षिसंघैः पूर्णः, नानाशिखरयुक्तः, मनोहरः, तत्र अहम् आनन्दं अनुभवामि, प्रिये।' एवं तत्र भरतः स्वसैन्येन सह रामलक्ष्मणयोः मार्गणाय चित्रकूटप्रदेशं प्रविश्य, तद्वनस्य सौन्दर्यं, जीवजन्तूनां च विचित्रतां, रामस्य च तत्र वैदेह्या सह सुखमासीनं, सर्वं दृष्ट्वा, हर्षितः अभवत्।