भरतस्य महाबलायुतं सैन्यं, समुद्रतरङ्गसमूहमिव, मेघः वर्षाकाले यथा आकाशं आच्छादयति, तथा भूमिं आच्छादयत्। अनेन दीर्घः कालः अतीतः इति अनुमानयितुं शक्यते। दीर्घं मार्गं गत्वा, रथाद्याः वाहनानि किल क्लान्तानि सन्ति, तदा श्रीमान् भरतः श्रेष्ठं मन्त्रिणां वसिष्ठं उवाच। "यथा रूपं दृश्यते, यथा च मया श्रुतम्, तत्र भरद्वाजेन निर्दिष्टः देशः प्राप्तः इति स्पष्टम्। अत्र एव चित्रकूटः पर्वतः, अत्र एव मन्दाकिनी नदी, दूरात् तु वनं वर्षामेघसमानं तिमिरं दृश्यते।" "चित्रकूटस्य रम्याः शिलाः मम गजराजैः, पर्वतसमैः, पदैः दल्यमानाः। पर्वतशिखरेषु वृक्षाः पुष्पाणि विसृजन्ति, यथा मेघः शमिततापः जलं विसृजति। शत्रुघ्न, पश्य, एषः पर्वतः किन्नरैः सेवितः, सर्वतः मृगैः परिवृतः, यथा समुद्रः मकरैः। मृगगणाः शीघ्रगामिनः, वायुना प्रेरिताः, शरद्व्योम्नि मेघपङ्क्तयः यथा, शोभन्ते। ते पुष्पमालाः शिरसि धारयन्ति, दक्षिणदेशीयजनाः मेघसदृशफलैः शोभायमानैः यथा अलङ्कृताः।" "इदं वनं, यद् पूर्वं निस्तब्धं भीषणं च आसीत्, अद्य तु अयोध्यायाः भीमः समाकीर्णं इव दृश्यते। अश्वपदानीनां धूलिः आकाशं व्याप्य, वायुः तं शीघ्रं वहति, इव मम प्रियं कुर्यात्। शत्रुघ्न, पश्य, अश्वैः युक्तानि रथानि, कौशलिनां सारथिभिः चालितानि, वनं शीघ्रं गच्छन्ति। भीतानि, शोभनानि, मयूराः शीघ्रं वृक्षेषु स्वगृहे प्रविशन्ति।" "एषः देशः अत्यन्तं रमणीयः, स्पष्टं तपस्विनां वासः, स्वर्गमार्गः इव। बहवः मृगाः, स्वसंबन्धिभिः सह, वनं शोभयन्ति, पुष्पैः अलङ्कृताः इव। आर्याः सैन्यं प्रवर्तयन्तु, वनं अन्वेषयन्तु, यथा रामः लक्ष्मणः च, द्वौ पुरुषसिंहौ, दृष्टौ भवेताम्।" भरतस्य वचनं श्रुत्वा, शस्त्राणि गृहीत्वा, योधाः वनं प्रविश्य, तत्र धूमस्तम्भं दृष्टवन्तः। धूमं दृष्ट्वा, ते भरतं ऊचुः—"यत्र जनाः न सन्ति, तत्र अग्निः न भवति; नूनं राघवौ अत्र सन्ति। यदि द्वौ पुरुषसिंहौ अत्र न स्याताम्, तर्हि रामसदृशाः, तत्र तपस्विनः सन्ति इति मन्ये।" तेषां सर्वेषां अनुमोदितं वचनं श्रुत्वा, शत्रुसैन्यविनाशकः भरतः सैन्यं संबोध्य उवाच—"सर्वे अत्रैव तिष्ठन्तु, अग्रे कश्चित् न गच्छेत्। अहं सुमन्त्रेण गुरुणा च सह अग्रे गमिष्यामि।" इति आदेशं दत्त्वा, सर्वे दिशासु स्थिताः, भरतः तु धूमस्य स्थले दृष्टिं स्थापयामास। भरतेन यत्र सैन्यं स्थितम्, धूमं अपि दृष्ट्वा, ते शीघ्रं प्रमुदिताः, प्रियं रामं सन्निकृष्टं ज्ञात्वा। एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डस्य त्र्यन्नवतितमः सर्गः समाप्तः। चित्रकूटपर्वते, यः वनानां गिरिप्रिये, दीर्घकालं रामः वसन्, वैदेह्याः प्रियायाः अभिलाषेण, स्वचित्तं आकर्षयन्, तत्र स्थितवान्। ततः दशरथनन्दनः रामः, अद्भुतं चित्रकूटं सीतायै दर्शयामास, यथा इन्द्रः शचीं सुरपुरं दर्शयेत्। "सुमधुरे, राज्यहानिः वा, मित्रवियोगः वा, मम मनः न विक्रियते, यदा अहं एतं रम्यं पर्वतं पश्यामि। पश्य, सुमधुरे, एषः पर्वतः नानाविहगसमूहैः भूषितः, शिखरैः आकाशं विदारयन्, रत्नैः अलङ्कृतः।" "किञ्चित् शिखराणि रजतमिव, किञ्चित् नवस्रग्धारक्तवर्णानि, किञ्चित् पीतानि, किञ्चित् रक्तानि, किञ्चित् रत्नप्रभया दीप्तानि। किञ्चित् प्रदेशाः पुष्पैः, सूर्यप्रभया, केतकपुष्पैः वा दीप्ताः, किञ्चित् अग्निप्रभया शोभन्ते; सर्वे पर्वतेश्वरस्य भूमयः रत्नैः अलङ्कृताः।" "अयं पर्वतः नानाविधमृगैः, वन्यपशुभिः, व्याघ्रैः, भल्लकैः, वृक्षैः च, निर्भयैः जन्तुभिः, विहगसमूहैः शोभते। आम्र, जम्बू, असन, लोढ्र, प्रियाल, पनस, धव, अङ्कोल, भाव्यतिनिश, बिल्व, तिन्दुक, वेत्र, बांसुका वृक्षैः आच्छादितः। काश्मर्य, अरिष्ट, वरुण, मधूक, तिलक, बडरी, आमलक, नीप, वेत्र, धन्वन, बीजक वृक्षाः अपि सन्ति।" "एते वृक्षाः पुष्पफलसमृद्धाः, रम्यच्छायायुक्ताः, पर्वतः शोभायमानः। रम्येषु पर्वतशिलासु, अद्भुताः किन्नराः, ज्ञानीः, युगलरूपेण रमन्तः, सुमधुरे, पश्य। शाखासु तलवाराः, शोभायमानानि वस्त्राणि च दृश्यन्ते; एषः विद्यातराणां रम्यः क्रीडास्थानः।" "एषः पर्वतः धारा, प्रस्रवणानि, नद्योऽपि सर्वत्र प्रवहन्ति, गजः सुरभिमदस्रवणेन यथा शोभते। पर्वतवायुः, नानापुष्पगन्धयुक्तः, घ्राणे हर्षं जनयति; कः न सन्तुष्टः स्यात्? यदि अहं बहुशरदं त्वया सह, दोषरहिते, लक्ष्मणेन च सह अत्र वसेयम्, दुःखं मां न ग्रस्तुम् शक्येत्।" एवं श्रीरामः सीतायै रम्यं चित्रकूटं दर्शयन्, तत्र सुखेन वासं अकरोत्।