धर्मात्मा दशरथात्मजः भरतः प्रसन्नचित्तः, महता चतुर्विधेन सैन्येन, महाघोषेण परिवृतः, प्रस्थितवान्। तस्य बलवान् सेनायाः, या महौघसागरतरङ्गसमूहवत् पृथिवीं व्याप्तवती, आकाशं च वर्षाकाले मेघैः यथा आच्छादयति, तथैव दृश्यते स्म। तस्मात् दीर्घः कालः अतीतः इति ज्ञायते। दीर्घं मार्गं गत्वा, रथाश्वादिकानि वाहनानि क्लान्तानि सन्ति इति विलोक्य, कीर्तिमान् भरतः श्रेष्ठं मन्त्रिणां वसिष्ठं इदं वचनम् अब्रवीत्— "यथा दृष्टं यथा च श्रुतं, अस्माभिः भरद्वाजेन निर्दिष्टं स्थलं प्राप्तम् इति नः स्पष्टं दृश्यते। अत्रैव चित्रकूटश्च, अत्र मन्दाकिनी नदी, दूरतः च तद्वनं वर्षमेघसङ्काशं दृश्यते। चित्रकूटस्य रमणीयाः शैलपृष्ठाः मम गजैः, ये अपि गिरिप्रतिमबलिनः, सम्प्रति दल्यमानाः। एते शैलपृष्ठस्थाः वृक्षाः, यथा तापनिवृत्तौ मेघाः वारिं स्रवन्ति, तथा पुष्पाणि स्रवन्ति। शत्रुघ्न, पश्य, एषः प्रदेशः किन्नरैः सेवितः, सर्वतः मृगैः परिवृतः, यथा समुद्रः मकरैः परिवृतः। एते शीघ्रगामिनः मृगगणाः वातेन पतितमेखलामेघपङ्क्तयः यथा, तथा शोभन्ते। ते शिरसि सौरभ्ययुक्तमाल्यं धारयन्ति, यथा दक्षिणदेशीयाः जनाः कान्तिफलैः मेघसदृशैः भूषिताः। एतत् वनं, यत् पूर्वं शून्यं भीषणदर्शनम् आसीत्, अधुना मम अयोध्यायाः इव जनसमाकुलम् इव दृश्यते। गजपदाभिः उद्धूतः धूलिः आकाशं व्याप्य त्वरया वातेन मम प्रियार्थं नीयते। शत्रुघ्न, पश्यैताः रथाः, अश्वैः युक्ताः, कुशलैः सारथिभिः चालिताः, वनं शीघ्रं गच्छन्ति। पश्य, भीतान् शोभनान् मयूरान् शीघ्रं वृक्षच्छायायां प्रविशन्ति। एषः प्रदेशः मम अतीव रमणीयः, स्पष्टं एष ऋषिभिः सेवितः, स्वर्गमार्ग इव। अनेके मृगाः स्वैः दम्पतिभिः सह, वनान्तरे, पुष्पैः भूषिताः, सुन्दररूपाः दृश्यन्ते।" इत्युक्त्वा भरतः आज्ञापयत्—"सर्वे महात्मानः सैनिकाः गच्छन्तु, वनं विचिन्वन्तु, यथा रामलक्ष्मणौ तौ नरव्याघ्रौ दृष्टुं शक्येते।" भरतस्य वचनं श्रुत्वा, धनुष्मन्तः योद्धारः तं वनं प्रविश्य, धूम्ररेखां ददृशुः। धूमं दृष्ट्वा ते भरतम् ऊचुः—"यत्र जनाः न सन्ति, तत्र वह्निः न दृश्यते; नूनं राघवौ अत्रैव स्तः। यदि तौ नरव्याघ्रौ न स्यतां, तर्हि ये रामसदृशौ, त एव ऋषयः अत्र वसन्ति।" सर्वैः अनुमोदितं तेषां वचनं श्रुत्वा, रिपुबलविनाशनः भरतः समग्रं सैन्यं संबोधितवान्—"यूयं सर्वे अत्रैव तिष्ठन्तु, कोऽपि अग्रे न गच्छेत्। अहम् एकाकी सुमन्त्रेण, पूज्येनाचार्येण च सह गमिष्यामि।" एवं नियोज्य, सर्वे दिशः स्थिताः, भरतः च धूमस्य यत्रोत्थानं, तत्र दृष्टिं न्यधत्त। तेन स्थितेन सैन्येन, धूममपि पश्यता, शीघ्रं हर्षः अभवत्, समीपात् रामदर्शनस्य आसन्नता ज्ञायमाना। एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डस्य त्र्युत्तरनवतितमः सर्गः समाप्तः। चित्रकूटपर्वते, यः वनगिरिप्रियः, सुदीर्घकालं स्थित्वा, स्वप्रियां वैदेहीं स्मरन्, स्वचित्तं आकर्षन्, रामः तत्रैव वसति स्म। ततः दशरथात्मजः रामः, इन्द्रः शचीमिव सुरपुरीं दर्शयन्, अद्भुतं चित्रकूटं स्वपत्नीं दर्शयामास। "सौम्ये, राज्यहानिर्वा, बन्धुवियोगो वा, मम मनसि क्लेशं न जनयति, यदा एषः रमणीयः पर्वतः मया दृश्यते। पश्य, सौम्ये, एषः पर्वतः नानाविहङ्गसंघैः शोभितः, व्योम्नि शिखराणि विदारयन्, रत्नैः विभूषितः।" "केचन शिखराणि रौप्यसदृशानि, केचन नवलोहतुल्यानि, केचन पीतानि, रक्तानि, अन्यानि रत्नप्रभया शोभन्ते। केचन प्रदेशाः पुष्पप्रभया, सूर्यप्रभया, केतकप्रभया च दीप्ताः, केचन अग्निप्रभया, सर्वेऽपि गिरिपतेः प्रदेशाः रत्नैः शोभिताः। एषः पर्वतः नानामृगसंघैः, व्याघ्रैः, ऋक्षैः, वृक्षैः च पूर्णः, हिंसारहितैः प्राणिभिः वासितः, विहङ्गैः च शोभते।" "अत्र आम्राः, जम्बवः, असनाः, लोढ्राः, प्रियालाः, पनसाः, धवाः, अङ्कोलाः, भव्यतिनिशाः, बिल्वाः, तिन्दुकाः, वेणवः च सन्ति। काश्मर्याः, अरिष्टाः, वरुणाः, मधूकाः, तिलकाः, बदर्यः, आमलकाः, नीपाः, वेत्राः, धन्वनः, बीजकाः च अत्र दृश्यन्ते।" "एतैः पुष्पफलवद्भिः छायायुतैः वृक्षैः शोभितः, एषः पर्वतः शोभायाम् अतिवर्धते। रमणीयेषु शैलपृष्ठेषु, पश्य, सौम्ये, अद्भुतान् विष्मयजनकान् किन्नरान्, विदुषः, युगपत् रममाणान्। पश्य, शाखासु लम्बमानानि खड्गानि, शोभनानि वसनानि च—एतानि विद्याधर्याः क्रीडास्थलानि।" "एषः पर्वतः निर्झरैः, प्रस्रवणैः, नदीनदीभिः च शोभते, इव गन्धरसवर्षिणा गजेन्द्रेण। पर्वतवातः, नानापुष्पगन्धयुक्तः, गन्धेन्द्रियं हर्षयन् आगच्छति; कः न तेन प्रमुद्येत?" एवं भरतः स्वबलैः सह चित्रकूटं प्रति प्रस्थितः, वनस्य सौन्दर्यं च रमणीयत्वं च रमयन्, रामः तु सीतया सह चित्रकूटस्य महिमानं दर्शयन्, तत्र सुखेन वसति स्म।