ततः कौसल्याप्रमुखाः स्त्रियः रामदर्शनकाङ्क्षिण्यः प्रमोदिता आवृतयानैः निर्गताः। भरतः च तेजस्वी, स्वसैन्यपरिवृतः, शशिसूर्यप्रभातोपमेन दिव्येन शिबिकया निर्जगाम। ततः महद् बलं गजाश्वरथसमाकुलं दक्षिणदिशं प्रववृते, महता उदितमेघेन इव व्याप्तम्। मृगपक्षिसम्पूर्णानि काननानि गच्छन्तः, ते गङ्गायाः पारमत्यन्तम्, गिरिनद्यः च अगच्छन्। भरतस्य तत् बलं, ब्राह्मणाश्वयोधिभिः हृष्टम्, महावने गच्छन्तं मृगपक्षिसंघान् भीषयन्, तत्र ददृशे दीप्तिमानिव। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य द्विनवतितम्यधिकद्विसप्ततितमः सर्गः समाप्तः। तदा पताकाभिरलङ्कृतं तत् महद् बलं यदा अग्रे अग्रे ययौ, तदा वन्यगजान् भीताः स्वगणैः सह पलायितवन्तः। तत्र कन्दरकुञ्जेषु, गिरिप्रदेशेषु, नद्याः तटे च, भल्लूकाः, चित्रमृगगणाः, रुरवः च दृश्यन्ते स्म। धर्मात्मा दशरथात्मजः भरतः, महता घोषेण चतुर्विधेन बलसमेतः, सन्तुष्टः प्रतस्थे। भरतस्य तद् महाबलम्, वर्षाकाले मेघपटलमिव, पृथिवीं व्याप्त्वा ययौ। एवं दीर्घः कालः अतीतः इति ज्ञायते। दीर्घं मार्गं गतः, रथवाहनादयः क्लान्ताः सन्तः, महात्मा भरतः मन्त्रिषु श्रेष्ठं वसिष्ठं उवाच— "रूपतः श्रुतश्च, अस्माभिः भारद्वाजेन निर्दिष्टः देशः प्राप्तः इति नूनम्। अत्र चित्रकूटः, अत्र मन्दाकिनी, दूरतः स मेघसन्निभः वनः दृश्यते। चित्रकूटस्य रम्याः शैलपृष्ठाः मम गजैः पर्वतसमैः पदैः सम्पीड्यमानाः। एते शैलपृष्ठस्थाः वृक्षा पुष्पाणि स्रवन्ति, यथा मेघाः शमिततापाः वारि स्रवयन्ति। शत्रुघ्न, पश्य एषः किन्नरसेवितः पर्वतप्रदेशः, सर्वतः मृगैः परिवृतः, यथा समुद्रः मकरैः। एते शीघ्रगामिनः मृगगणाः वायुनोद्गतवद् शरदाकाशे मेघपङ्क्तयः इव शोभन्ते। पुष्पमाल्यैः शिरसि अलङ्कृताः, दक्षिणदेशवासिनः इव फलमेघसदृशेन शोभन्ते। पूर्वं शून्यरूपं भीषणमिव इदं वनं अद्य मम अयोध्यायाः इव संकुलम्। धूलिः अश्वकदलीनां उत्पन्ना, व्योम व्याप्य, शीघ्रगामिनी वातेन मम उपकारमिव वह्यते। शत्रुघ्न, पश्य, एते रथाः, अश्वयुक्ताः, कुशलैः सारथिभिः चाल्यमानाः, वनमध्यम् शीघ्रं यान्ति। पश्य, भीताः शोभनाः मयूराः शीघ्रं वृक्षेषु शरणं यान्ति। एषः देशः अतीव रमणीयः, नूनं एष ऋषियः निवासः, स्वर्गपथ इव। अत्र वनमध्ये रम्यरूपाः पुष्पधारिणः मृगाः दम्पतीनः सह दृश्यन्ते।" "सैन्यं गच्छतु, वनं अन्वेष्यताम्, येन रामलक्ष्मणौ तौ नरसिंहौ दृष्टुं शक्येते।" इति भरतवचनं श्रुत्वा, धनुष्मन्तः सैनिकाः तत्र प्रविश्य, धूमायमानं ददृशुः। धूमस्तम्भं दृष्ट्वा, ते भरतम् ऊचुः— "निरजनदेशे अग्निः न स्यात्; नूनं राघवौ अत्रैव। यदि तौ न स्यातां, रामसदृशाः ऋषयः अत्र वसन्ति इति मन्ये।" इति तेषां सर्वेषां सम्मतम् वचनं श्रुत्वा, भरतः सेनान्याः अग्रतः उवाच— "यूयं सर्वे अत्रैव तिष्ठतु, कोऽपि न गच्छेत्; अहम् एव सुमन्त्रेण गुरुणा च गमिष्यामि।" इति उक्ते, सर्वे सर्वतः तस्थुः, भरतः च धूमायमानं देशं निरीक्ष्य तस्थौ। तदा भरतेन स्थापिता सा सेना, धूमं दृष्ट्वा, प्रियस्य रामस्य सन्निकर्षं विज्ञाय, हृष्टा बभूव। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य त्र्युत्तरनवतितमः सर्गः समाप्तः। तस्मिन् गिरौ वनगिरिप्रियेषु चिरं निवसन्, रामः स्वप्रियां वैदेहीं स्मरन्, स्वचित्तहरणाय रममाणः तत्र स्थितवान्। तदा दशरथात्मजः रामः, इन्द्रः शचीमिव सुरपुर्यां दर्शयन्, अद्भुतं चित्रकूटं जानक्यै दर्शयामास। "सुते, राज्यहानिः मित्रवियोगो वा, मम मनसि क्लेशं न जनयतः, यदा एषः रम्यः गिरिः दृष्टः। पश्य, सुते, एषः पर्वतः नानापक्षिसङ्घैः शोभितः, व्योम्नि प्रतिस्पर्धमानैः शिखरैः, रत्नैः च विराजितः। केचित् शिखराणि रजतानि इव, केचित् रक्तस्रावसदृशानि, केचित् पीतानि, केचित् लोहितानि, केचित् रत्नप्रभया दीप्तानि। केचित् प्रदेशाः पुष्पैः, सूर्यप्रभया, केतकपुष्पैः, अग्निप्रभया वा शोभन्ते; एते सर्वे गिरिपतेः देशाः रत्नैः भूषिताः।