तत्र विविधानि वाहनानि, महान्ति च लघूनि च, प्रस्थितानि; पदातयः च बहुमान्याः पदभ्यः एव ययुः। ततः कौसल्यायाः अग्रगण्याः स्त्रियः रामं द्रष्टुम् इच्छन्त्यः, हर्षपूर्णाः आवृत्य रथेषु प्रस्थिताः। भरतः च स्वपरिवारसम्बद्धः, शोभमानः, शशिसूर्यप्रभातसदृशे दिव्ये शिबिकायाम् आरूढः प्रस्थितवान्। सैन्यं तु महद्, गजाश्वरथसम्पन्नम्, दक्षिणदिशं प्रवृत्तम्, उद्गच्छन्तं मेघसमूहमिव व्याप्तम्। मृगपक्षिसम्पूर्णानि वनानि गत्वा, गङ्गायाः पारं, पर्वतान्, नदीन् च प्राप्तम्। भरतस्य तद् सैन्यं, ब्राह्मणैः अश्वैः वीरैः च हृष्टैः पूर्णम्, महावने गच्छन्तं मृगपक्षिसमूहान् भीषयन्तम्, तत्र दीप्तम् आसीत्। एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डस्य द्वानवतितमः द्विचत्वारिंशत्तमः सर्गः वाल्मीकिमुनिना रचिते महाकाव्ये समाप्तः। तद् ध्वजैः अलङ्कृतं महद् सैन्यं यद् अग्रसरम्, तदा वन्यगजाः भीताः स्वगणैः सह पलायिताः। वनेषु, पर्वतेषु, नदीनां तटे च, रीक्षाः, चित्रमृगगणाः, कृष्णसाराः च दृश्यन्ते। धर्मात्मा दशरथसुतः, हृष्टः, महतीं चतुर्विधां सेनां निनादयन्तीं परिवृत्य प्रस्थितः। भरतस्य बलम्, समुद्रतरङ्गसमूहवत्, पृथिवीं व्याप्तम्, वर्षाकाले मेघः आकाशमिव। एवं दीर्घकालः अतीतः इति अनुमानं कर्तुम् शक्यते। दीर्घं मार्गं गत्वा, वाहनानि श्रान्तानि सन्ति; तदा भरतः, महात्मा, वसिष्ठं मन्त्रिणां श्रेष्ठं संबोधितवान्। यथा दृश्यते, यथा श्रुतम्, भरद्वाजेन निर्दिष्टं स्थानम् आगतम् इति निश्चितम्। अत्र चित्रकूटः पर्वतः, अत्र मन्दाकिनी नदी, दूरात् तद् वनं मेघसदृशं दृश्यते। चित्रकूटस्य रम्याः शिलाः मम गजैः पर्वतसदृशैः पदाभिः दलिताः। पर्वतस्थाः वृक्षाः पुष्पाणि पतयन्ति, यथा मेघः शान्ते तापे वारि स्रवति। पश्य शत्रुघ्न, एषः पर्वतप्रदेशः किन्नरैः सेवितः, सर्वतः मृगैः परिवृतः, यथा समुद्रः मकरैः। शीघ्रगाः मृगगणाः, वातेन विक्षिप्ताः शरद्व्योम्नि मेघपङ्क्तिवत् शोभन्ते। ते मृगाः शिरसि पुष्पमालाः धारयन्ति, यथा दक्षिणदेशीयः जनः फलैः मेघसदृशैः शोभते। एषः वनः पूर्वं निस्तब्धः भीषणः च, अद्य मम अयोध्यायाः इव जनसमूहैः पूर्णः इव दृश्यते। अश्वानां खुरैः उत्पन्नं धूलि व्योमावृतम्, वायुः तं शीघ्रं वहति, मम प्रियार्थं इव। पश्य शत्रुघ्न, एते रथाः अश्वैः युक्ताः, कुशलचारीणां चालकैः चाल्यमानाः, वनं शीघ्रं गच्छन्ति। पश्य, भीताः रम्याः मयूराः शीघ्रं वृक्षेषु आश्रयं प्रविशन्ति। एषः प्रदेशः मम अतीव रम्यः प्रतीतिः, तपस्विनां निवासः, स्वर्गपथसदृशः। मृगाः अनेकाः, दम्पत्यः सह, वने दृश्यन्ते, रूपेण शोभमानाः, पुष्पैः अलङ्कृताः इव। सैन्यं अग्रसरतु, वने अन्वेषणं कुर्यात्, यथा रामलक्ष्मणौ द्वौ नरसिंहौ उपलभ्येताम्। भरतस्य वचनं श्रुत्वा, शस्त्रधराः सैनिकाः वनं प्रविष्टाः, धूमस्तम्भं तत्र दृष्टवन्तः। धूमं दृष्ट्वा, ते भरतं ऊचुः—"यत्र जनाः न सन्ति, तत्र अग्निः न भवति; नूनं राघवौ अत्र सन्ति।" यदि तौ नरसिंहौ अत्र न स्याताम्, तर्हि रामसदृशाः ये इह दृश्यन्ते, ते तपस्विनः इति मन्ये। तेषां सर्वेषां अनुमोदितं वचनं श्रुत्वा, भरतः, शत्रुसैन्यविनाशकः, सर्वं सैन्यं सम्बोधितवान्। "यूयं सर्वे अत्र तिष्ठन्तु, कोऽपि अग्रं न गच्छेत्; अहम् एव सुमन्त्रेण गुरुणा च सह अग्रसरामि।" एवं निर्देशिताः सर्वे दिशासु तत्र स्थिताः, भरतः तु धूमस्य दिशां निरन्तरं पश्यन् स्थितः। तद् सैन्यं भरतेन स्थापितम्, अग्रे धूमं पश्यन्, शीघ्रं हृष्टम् अभवत्, प्रियस्य रामस्य साक्षात्कारे आसन्ने इति ज्ञात्वा। एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डस्य त्रिनवतितमः त्रिचत्वारिंशत्तमः सर्गः वाल्मीकिमुनिना रचिते महाकाव्ये समाप्तः। रामः तु चिरकालं तस्मिन् पर्वते, यः वनपर्वतानां प्रियः, वैदेह्याः स्नेहं चिन्तयन्, आत्मनः मनः आकर्षयन् तत्र स्थितः। ततः दशरथसुतः रामः, दिव्यं चित्रकूटं वैदेह्यै दर्शयन्, इन्द्रः शचीं यथा अमरावतीं दर्शयति, तं शोभयन्। "सुमध्यमे, राज्यहानिः वा मित्रवियोगः वा मम मनः न बाधते, यदा अहम् एतं रम्यं पर्वतं पश्यामि।" "पश्य, सुमध्यमे, एषः पर्वतः विविधपक्षिसमूहैः शोभितः, शिखरैः आकाशं स्पृशन्, रत्नैः अलङ्कृतः।" "केचित् शिखराः रजतसदृशाः, केचित् नवस्रवद्रक्तसदृशाः, केचित् पीताः रक्ताः च, अन्ये रत्नदीप्त्या दीप्ताः।