गजाङ्गनाः सुवर्णाभरणैः पताकाभिश्च भूषिताः, गजैः सहिताः, वर्षान्ते मेघवद् गर्जन्त्यः, महता शब्देन प्रस्थिताः। नानाविधानि वाहनानि, स्थूलानि सूक्ष्माणि च, तत्र निर्गतानि; पदातयश्च पूज्याः पद्भ्य एव जग्मुः। ततः कौसल्याद्याः स्त्रियः, रामदर्शनकाङ्क्षिण्यः, हृष्टाः स्वच्छादितयानेषु निष्क्रम्य प्रस्थिताः। भरतः च महाश्रियान्, स्वजनसमूहैः परिवृतः, शशिसूर्यारुणोपमं तेजस्विनं शिबिकामारुह्य निर्गतः। सा महती सेनाऽश्वगजरथयुता दक्षिणदिशं प्रतस्थे, महदुत्थितमेघवद् व्याप्य। मृगपक्षिसंकीर्णानि काननानि गच्छन्तः, गङ्गायाः पारं पर्वतान् नद्यश्चातीत्य ययुः। भरतस्य सा सेना, विप्रैः हयैः सैनिकैश्च प्रमदितैः पूर्णा, महाकाननं गच्छन्ती मृगपक्षिसमूहान् भीषयन्ती तत्र दीप्तिमती बभूव। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य द्वानवतितमः सर्गः वाल्मीकिमुनेः प्राचीनरामायणे समाप्तः। यदा सा पताकाभिरलङ्कृता महती सेना अग्रे प्रस्थितवती, तदा वन्यगजाः भीताः स्वगणैः सह पलायितवन्तः। वनेषु, गिरिषु, नद्यां च, रीचाः, चित्रमृगगणाः, ऋष्याश्च दृश्यन्ते स्म। धर्मात्मा दशरथात्मजः भरतः, प्रसन्नः, स्वमहत्या शब्दयमानेन चतुरङ्गबलसमेतः प्रस्थितवान्। भरतस्य महाबला सेना, सागरतरङ्गसमूहवद्, मेघवद् वर्षाकाले नभः व्याप्नोति स्म, तथा भूमिं व्याप्नोति स्म। एतेन ज्ञायते दीर्घः कालः अतीतः। दीर्घं मार्गं यात्वा, वाहनानि क्लान्तानि सन्ति, तदा विश्रुतः भरतः वसिष्ठं मन्त्रिसत्तमं सम्बोध्य उवाच— 'यथा दृश्यते यथा च श्रुतम्, भरद्वाजेन यदुक्तं तदिदानीं प्राप्तम्। अत्रैव चित्रकूटः, अत्र मन्दाकिनी च, दूरतः स वनः मेघसन्निभः दृश्यते।' चित्रकूटपर्वतस्य रम्ये शिखरेषु मम गजाः पर्वतसमाः सञ्चरन्ति। एते पर्वतपादपाः पङ्कजानि पतयन्ति, यथा मेघाः शमिततापे वर्षं सृजन्ति। पश्य शत्रुघ्न, एषः पर्वतदेशः किन्नरैः सेवितः, सर्वतः मृगैः परिवृतः, यथा समुद्रः मकरैः। अमी शीघ्रगामिनः मृगगणाः वातेन पतितमेखलाः शरद्गगने मेघपङ्क्तिवत् शोभन्ते। तेषां शिरसि पुष्पमालाः सुरभयः, यथा दक्षिणदेशजनाः फलैः कान्तैः स्वमात्मानं विभूषयन्ति। एषः वनः यः पूर्वं शून्यः भीषणदर्शनश्चासीत्, अद्य तु मम अयोध्येव जनसमूहेन पूर्ण इव दृश्यते। अश्वपदचूर्णितः रजः व्योम व्याप्नोति, वायुः तं शीघ्रं वहति, इव मदर्थं सेवां कुर्वन्। पश्य शत्रुघ्न, एते रथाः अश्वयुक्ताः, सुकुशलसारथिभिः चाल्यमानाः, वनं शीघ्रं गच्छन्ति। पश्य, भीताः शोभनाः मयूराः शीघ्रं वृक्षच्छायायां शरणं प्रविशन्ति। एषः देशः मम अतीव रमणीयः दृश्यते; अस्याः मुनिवासः, स्वर्गमार्गवत्। अनेके मृगाः स्वदाम्भिः सहिताः वने दृश्यन्ते, रूपेण शोभनाः, पुष्पैः इव विभूषिताः। सुहृदः सैनिकाः गच्छन्तु, वनं विचिन्वन्तु, यथा रामलक्ष्मणौ नरशार्दूलौ विन्देयुः। भरतस्य वचनं श्रुत्वा, शस्त्रपाणयः सैनिकाः वनं प्रविश्य तत्र धूमपङ्क्तिं ददृशुः। धूमपङ्क्तिं दृष्ट्वा, ते भरतं ऊचुः— 'यत्र जनाः न सन्ति तत्र वह्निः न भवति; नूनं राघवौ अत्र इति। यदि तौ नरशार्दूलौ न स्याद्, तर्हि रामसदृशाः मुनयः अत्र वसन्ति इति मन्ये।' तेषां सर्वेषां अनुमोदितं वचनं श्रुत्वा, रिपुसैन्यविनाशनः भरतः सर्वां सेनां संबोधितवान्— 'यूयं सर्वे अत्रैव तिष्ठत; कोऽपि अग्रे न यायात्। अहं एव सुमन्त्रेण गुरुजनसमेतः अग्रे गमिष्यामि।' इति निर्दिष्टाः, सर्वे तत्र तत्र स्थिताः, भरतः च यत्र धूमः उत्थितः तत्र दृष्टिं स्थापयामास। सा सेना, भरतेन स्थापिता, अग्रे धूमं निरीक्षमाणा, शीघ्रं प्रमुदिता बभूव, प्रियस्य रामस्य साक्षात्संमेलनं समीपमिति ज्ञात्वा। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य त्र्युत्तरणवतितमः सर्गः वाल्मीकिरामायणे समाप्तः। चित्रकूटपर्वते, यः वनपर्वतप्रियः, दीर्घकालं स्थित्वा, प्रियां वैदेहीं स्मरन्, स्वचित्तं हर्षयन्, रामः तत्र निवसति स्म। तदा दशरथात्मजः रामः, दिव्यं चित्रकूटं स्वपत्नीं दर्शयामास, यथा इन्द्रः शचीं दिव्यां पुरीं दर्शयेत्। 'सुमृदुचेतः, राज्यहानिः वा सुहृद्वियोगः वा, मम मनः न बाधते, यदा अहं एतं रमणीयं पर्वतं पश्यामि। पश्य, सुमृदुचेतः, एषः पर्वतः नानाविहगसंघैः शोभितः, शिखरैः नभः स्पृशन्, रत्नैः विभूषितः।' इति।