महर्षिः भारद्वाजः, बुद्धिमान् विवेकसम्पन्नश्च, भरतं गम्भीरार्थैः वचोभिः सम्बोधयामास। स उवाच—"भरत, त्वया कैकेयी न दोषयितव्या। रामस्य वनवासः शुभफलदः भविष्यति। देवाः, दानवाः, विशुद्धात्मानः ऋषयश्च, रामस्य अस्मिन्वनवासे लाभं प्राप्स्यन्ति।" एवं भारद्वाजस्य वाक्यानि श्रुत्वा, भरतः यथाविधि प्रणम्य, तं परिक्रम्य, स्वसेनायाः समीपे स्थित्वा, प्रस्थानाय सज्जीकरणं समादिशत्। ततः सुवर्णभूषितरथाः युक्ताः, महाजनसमूहः उत्साहितः, तानारुह्य प्रस्थितवान्। गजाङ्गनाः, सुवर्णकाञ्चनपट्टधारिणः गजाः च, पताकाभिः शोभिताः, गम्भीरनिनादं कुर्वन्तः, ग्रीष्मान्ते मेघसमूहवत् अग्रे प्रस्थिताः। नानाविधानि वाहनानि, स्थूलानि लघूनि च, प्रस्थितानि, पदातयश्च महनीयाः पादेनैव ययुः। अथ कौसल्यया प्रमुख्या स्त्रियः, रामदर्शनकाङ्क्षिण्यः, आवृतयानैः हृष्टाः प्रस्थिताः। भरतः च, तेजस्वी, स्वपरिवारैः परिवृतः, चन्द्रसूर्यप्रभातसमप्रभया शोभमानया शुभां पालकीमास्थाय, प्रस्थितवान्। सा महती सेना, गजाश्वरथसमाकुला, दक्षिणदिशं प्रति, महाघनसमूह इव प्रसारमाणा, गतवती। मृगपक्षिसम्पन्नानि वनानि गच्छन्तः, गङ्गायाः पारं तटं, पर्वतान् नद्यश्च प्राप्तवन्तः। सा भरतसेना, पुरोहिताश्वयोधसमृद्धा, वनमध्यगता, मृगपक्षिसमूहान् भीषयन्ती, तत्र दीप्तिमती बभौ। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य द्विनवतितमद्वितीयसर्गः समाप्तः। ततः पताकाभिः शोभिता सा महती सेना यदा अग्रे प्रजगाम, तदा वन्यगजाः भीताः स्वगणैः सह पलायितवन्तः। वनेषु पर्वतेषु नद्यः कुटिलेषु च, भल्लूकाः चित्रमृगगणाः कृष्णसाराश्च दृष्टाः। धर्मात्मा दशरथसुतः भरतः, प्रसन्नचित्तः, स्वमहत्या निनादयन्त्या चतुरङ्गबलसमेतः, प्रस्थितवान्। भरतस्य महाबला सेना, समुद्रतरङ्गसमूहवत्, मेघसमूहः इव वर्षाकाले गगनं यथा आच्छादयति, तथा पृथिवीं व्याप्तवती। एतस्मात् दीर्घः कालः अतीतः इति ज्ञायते। दीर्घं मार्गं गत्वा, वाहनानि क्लान्तानि सन्ति इति दृष्ट्वा, भरतः वसिष्ठं मन्त्रिणां श्रेष्ठं सम्बोधितवान्। स उवाच—"यथा दृष्टं यथा श्रुतं च, इदं तत् स्थानं यत्र भारद्वाजः निर्दिष्टवान्। अयं चित्रकूटः, अयं मन्दाकिनी, दूरात् च तद्वनं मेघमिव श्यामलं दृश्यते। रम्याः चित्रकूटस्य शिलाः मम गजैः पर्वतसमैः पदैः सम्पीड्यन्ते। एते पर्वतशिखरस्थाः वृक्षाः पुष्पाणि विसृजन्ति, यथा वर्षासमये मेघाः जलं स्रवयन्ति। पश्य शत्रुघ्न, एष पर्वतप्रदेशः किन्नरसेव्यः, सर्वतः मृगसमूहैः परिवृतः, यथा समुद्रः मकरैः। एते शीघ्रगामिनः मृगगणाः, वातेन विहिताः, शरद्गगने मेघपङ्क्तयः इव शोभन्ते। ते मस्तकेषु सुमनोहरपुष्पमालाः धारयन्ति, दक्षिणदेशीयजनाः मेघसदृशफलैः शोभमानैः यथा भूषयन्ति। एतद्वनं, पूर्वं निस्तब्धं भयानकमिव, अद्य मम अयोध्यायाः समकक्षं जनसमाकुलं दृश्यते। अश्वपदातिनां धूलिः आकाशं व्याप्य, शीघ्रवेगेन वातेन मम प्रियार्थं वह्यते। पश्य शत्रुघ्न, एते रथाः, अश्वयुक्ताः, कुशलसारथिभिः चालयन्तः, वनमध्यम् शीघ्रं धावन्ति। पश्य, भीताः शोभनाः मयूराः शीघ्रं वृक्षेषु शरणं प्रविशन्ति। एष प्रदेशः मम अतीव रमणीयः, नूनं एष ऋषिमार्गः स्वर्गपथसमः। अत्र बहवः मृगाः, स्वैः स्वैः दम्पतिभिः सहिताः, पुष्पैः भूषिताः, शोभन्ते। सैन्यं प्रविशतु, वनं विचिन्वन्तु, यथा रामलक्ष्मणौ सिंहसमौ प्राप्तुं शक्येते।" इति भरतस्य वचः श्रुत्वा, शस्त्रपाणयः सैनिकाः तद्वनं प्रविश्य, तत्र धूमस्तम्भं दृष्टवन्तः। धूमं दृष्ट्वा ते भरतम् ऊचुः—"यत्र जनः नास्ति, तत्र वह्निः न दृश्यते; नूनं राघवौ अत्र स्तः। यदि तौ नरसिंहौ अत्र न स्तः, तर्हि रामसदृशाः मुनयः अत्र वसन्ति इति मन्ये।" एवं सर्वैः अनुमोदितं वचनं श्रुत्वा, भरतः रिपुसैन्यविनाशनः, सर्वां सेनां सम्बोधितवान्—"यूयं सर्वे अत्रैव तिष्ठन्तु, कोऽपि अग्रे न गच्छेत्। अहं केवलं सुमन्त्रेण वसिष्ठेन च सह गमिष्यामि।" इति। तेन प्रकारेण सर्वे सर्वतोऽवस्थिताः, भरतः च धूमस्य यत्रोत्थानं तत्र दृष्टिं स्थापयामास। सा सेना, भरतेन स्थापिता, धूममपि पुरतः पश्यन्ती, शीघ्रं हृष्टा अभवत्, प्रियतमे रामे सन्निकर्षे प्राप्तेति ज्ञात्वा।