भरतः तदा कैकेयीं मातरं विदित्वा, ताम् कोपयुक्तां, अविवेकिनीं, गर्वितां, स्वस्य सौभाग्यं मन्यमानां, राज्यलुब्धां, कुलीनवेषधारिणीं अपि अकुलीनां च, एवम् उवाच। सः पुनः मातरं ताम् क्रूरां, दुष्टचेतसम्, पितुः महद्व्यसनस्य मूलम् इति दृष्ट्वा, ताम् एव महाप्रतापं प्रकटीकर्तुम् उवाच। एतदुक्त्वा, पुरुषसिंहः भरतः, अश्रुपूरितकण्ठः, विषण्णः, रुद्रगजवद्रक्तनेत्रः, दीर्घं श्वसन् स्थितः। तस्मिन्नेव काले, महर्षिः भरद्वाजः, बुद्धिमान्, भरतस्य तस्य वचनं श्रुत्वा, अर्थपूर्णं वाक्यम् उवाच। सः भरतं सम्बोध्य उवाच – "भरत, कैकेयीं त्वया न दोषयितव्यम्। रामस्य वनवासः शुभफलम् अवहति।" देवाः, दानवाः, शुद्धात्मनः ऋषयः च, रामस्य वनवासात् लाभं प्राप्स्यन्ति इति सः पुनः उवाच। ततः भरतः, गुरुम् नमस्कृत्य, प्रदक्षिणं कृत्वा, सेनायाः प्रस्थानाय आज्ञां दत्तवान्। ततः सुवर्णभूषितान् रथान् युक्त्वा, महाजनसमूहः प्रस्थानाय उत्सुकः, तान् रथान् आरोहत्। हस्तिन्यः, सुवर्णकाञ्चनभूषिताः हस्तिनः च, पताकाभिः शोभिताः, ग्रीष्मान्ते मेघानिव निनादेन प्रस्थिताः। बहुविधाः वाहनानि, स्थूलानि सूक्ष्माणि च, निर्गच्छन्ति; पदातयः च पद्भिः ययुः। कौसल्यायाः नेतृत्वे स्त्रियः, रामदर्शनकामाः, हृष्टाः, परिष्कृतयानैः प्रस्थिताः। भरतः तु, तेजस्वी, स्वजनसमवृतः, चन्द्रसूर्यप्रभायुक्तं शोभमानं शिबिकाम् आरूढः प्रस्थितः। सा महती सेना, हस्तिश्वचरनिर्याताः, दक्षिणदिशं प्रवृत्ता, उद्गच्छन्तं महामेघमिव व्याप्य ययुः। मृगपक्षिसम्पूर्णं वनम् अतिक्रम्य, गङ्गातीरं, पर्वतान्, नद्यः च प्राप्तवती। भरतस्य सेना, हृष्टब्राह्मणैः, अश्वैः, वीरैः च पूर्णा, महान् वनम् अतिक्रम्य, मृगपक्षिसंघान् त्रासयन्ती, तत्र दीप्तिमती बभूव। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य द्वानवत्युत्तरसर्गः समाप्तः, वाल्मीकिमुनिना कृतस्य प्राचीनस्य रामायणे। ततः पताकाभिः शोभिता सा सेना, अग्रे गच्छन्ती, वन्यहस्तिनः भयात् कुलैः सह पलायितवन्तः। वनकुञ्जेषु, पर्वतेषु, नद्यः तटे च, रीमृगाः, चित्रमृगसमूहाः, कृष्णसाराः च दृश्यन्ते। धर्मात्मा दशरथसुतः, हृष्टः, महतीं निनादमयां चतुरङ्गसेनां समावृतः प्रस्थितः। भरतस्य बलं, समुद्रतरङ्गसमूहवत्, पृथिवीं वर्षाकाले मेघः आकाशं इव व्याप्नोत्। एतस्माद् ज्ञायते यः कालः बहुदिनः अतीतः। दीर्घं मार्गं गत्वा, वाहनानि श्रान्तानि दृष्ट्वा, भरतः, वसिष्ठं मन्त्रिणां श्रेष्ठं, उवाच। "यथा दृश्यते, यथा श्रुतम्, भरद्वाजेन निर्दिष्टं स्थानं प्राप्तम्। अत्र चित्रकूटः पर्वतः, अत्र मन्दाकिनी नदी, दूरात् वनं मेघसंकाशं दृश्यते।" चित्रकूटपर्वतस्य रम्याः शिखराणि मम हस्तिभिः पर्वतसमानैः पदैः दलितानि। पर्वतशिखरेषु वृक्षाः पुष्पाणि पतन्ति, यथा वर्षमेघाः उष्णतायाः शमनसमये वारि स्रजन्ति। "पश्य शत्रुघ्न, एषः पर्वतप्रदेशः किन्नरैः सेवितः, सर्वतः मृगैः परिवृतः, यथा सागरः मकरैः।" मृगसमूहाः शीघ्रगामिनः, वायुसंचालिताः, शरदाकाशे मेघपङ्क्तयः इव शोभन्ते। मृगाः पुष्पमालाः शिरसि धारयन्ति, दक्षिणदेशीयजनाः मेघसदृशं फलम् शिरसि धारयन्ति इव। "एतद्वनम्, पूर्वं शून्यं, भीषणम् आसीत्, अद्य अयोध्यायाः इव जनसमूहयुक्तं दृश्यते।" पदातीनां पदैः धूलिः उत्पन्ना, आकाशं व्याप्नोति; वायुः तां शीघ्रं वहति, मम प्रियायैव। "पश्य शत्रुघ्न, अश्वयुक्तान् रथान्, कुशलरथचारिणः, वनं शीघ्रं यान्ति।" "पश्य, भीताः सुन्दराः मयूराः शीघ्रं वृक्षेषु शरणं गच्छन्ति।" "एतत्स्थानं मम अतीव रम्यम् दृश्यते; स्पष्टं एष ऋषिमन्दिरः, स्वर्गमार्ग इव।" "बहवः मृगाः, युगपत् स्वैः कामिन्यः सह, वनम् मध्ये, पुष्पधारिणः इव शोभन्ते।" "सैन्यं गच्छतु, वनं विचिन्वन्तु, यथा रामलक्ष्मणौ तौ पुरुषसिंहौ सम्प्राप्तौ स्युः।" भरतस्य वचनं श्रुत्वा, शस्त्रधराः सैनिकाः वनं प्रविश्य, तत्र धूमस्तम्भं दृष्टवन्तः। धूमं दृष्ट्वा सैनिकाः भरतं ऊचुः – "यत्र जनः न अस्ति तत्र अग्निः न भवति; नूनं राघवौ अत्र स्यात्।" "यदि तौ पुरुषसिंहौ अत्र न स्यात्, तर्हि रामसदृशौ ऋषयः अत्र वसन्ति इति मन्ये।" तेषां सर्वेषां अनुमोदितं वचः श्रुत्वा, भरतः, शत्रुसैन्यविनाशकः, समस्तसेनां सम्बोध्य उवाच।