तं विस्मयकरं दिव्यं रमणीयं च पुरुषं राजा दशरथः सपर्यया प्रणम्य, परमं हर्षमाविश्य, परिक्रम्य तं समादरात् प्रदक्षिणं चकार। अथ देवैः निर्मितं पायसं प्राप्य दशरथः परमस्निग्धं मुदितः सञ्जज्ञे, यथा दरिद्रो निधिं लब्ध्वा प्रमुद्यते। तं दिव्यं तेजस्विनं कर्म समाप्य, स विस्मयप्रसिद्धः पुरुषः तत्रैव अन्तर्धानमगात्। ततः अन्तःपुराणि हर्षरश्मिभिः स्फुरन्ति स्म, यथा शरदम्बरं शशिनः किरणैः विराजते। दशरथः अन्तःपुरं प्रविश्य कौसल्यां प्रति उवाच—“इदं पायसं गृहाण, पुत्रार्थाय स्वयम्।” ततः स राजा पायसस्य अर्धं कौसल्यानां दत्तवान्, तस्मादर्धात् पुनः अर्धं सुमित्राय दत्तवान्। शेषं पायसं पुत्रकामनया कैकेय्यै दत्तवान्, पुनः शेषभागं सुधासमं सुमित्राय दत्तवान्। विचिन्त्य बुद्धिमान् राजा पुनः सुमित्राय भागं दत्तवान्; एवं राजा पृथक् पृथक् पायसं स्वपत्नीभ्यः दत्तवान्। एवं पायसं लब्ध्वा सर्वाः पत्न्यः सम्मानिता इव बभूवुः, हर्षेण हृदयानि पूर्णानि। ततः ताः राजपत्नीः पृथक् पृथक् उत्तमं पायसं भुक्त्वा, शीघ्रं गर्भिण्यः अभवन्, तेषां तेजः अग्निसूर्ययोः सममिव। तदा राजा स्वपत्नीः गर्भिण्यः दृष्ट्वा, मनसि शान्तिम् अवाप्य, स्वर्गेन्द्र इव सुरगणैः सिद्धर्षिभिः सत्कृतः प्रमुदितः बभूव। शृणु अब वाल्मीकि-रामायणस्य बालकाण्डे सप्तदशस्सर्गः। यदा विष्णुः तस्य महात्मनः राज्ञः पुत्रभावं प्रविष्टः, तदा स्वयम्भूः भगवाञ्छर्वान् देवतान् प्रति उवाच—“सत्यशीलस्य वीर्यवन्तः अस्माकं हितकामस्य तस्य राज्ञः विष्णवे सहाय्यकान् विरचन्तु, ये रूपाण्यनुसंधत्तुं शक्नुवन्ति।” “मायाविनः शूराः वातवेगसमाः नीतिशास्त्रकुशलाः बुद्धिसम्पन्नाः विष्णुतुल्यपराक्रमाश्च भवन्तु।” “अप्रधृष्या बलसम्पन्नाः, अजेयबलयुक्ताः, दिव्यरूपधारिणः, दिव्यास्त्रगुणोपेताः, अमृतं पित्वेव सर्वैः गुणैः युक्ताः स्युः।” “गन्धर्वकन्यासु, यक्षनागकन्यासु, ऋक्षविद्याधरीषु, किन्नरीषु, वानरीषु च, श्रेष्ठाप्सरसां मध्ये, वीर्यसम्पन्नान् वानररूपिणः पुत्रान् सृजन्तु।” “पूर्वमेव मया जाम्बवान्नाम ऋक्षश्रेष्ठः स्वयम्भुव्याघ्रात् जातः।” इत्येवं भगवता समादिष्टाः, तं वचनं प्रतिश्रुत्य, देवाः वानररूपिणः पुत्रान् जनयामासुः। महर्षयः सिद्धा विद्यातराश्च नागाश्च चारणाः अपि वनवासिनः वीर्यवन्तः पुत्रान् जनयामासुः। इन्द्रः वालिनं वानरपतिं महेन्द्रतुल्यं ससर्ज; सविता सुग्रीवं जनयामास; बृहस्पतिः तारं वानरश्रेष्ठं ससर्ज; कुबेरात् गन्धमादनः, विश्वकर्मणा नलः उत्पन्नः। अग्निसुतः नीलः तेजसा अग्निसदृशः, वीर्यशौर्ययशःश्च सर्वेषां श्रेष्ठः। अश्विनीकुमाराभ्यां मैनदद्विविदौ रूपयौवनसम्पन्नौ जातौ। वरुणेन सुषेणो वानरः सृष्टः, पर्जन्येन बलवान् शरभः। पवनसुतः हनूमान् वज्रसंहननः, गरुत्मत्तुल्यवेगवान् समुत्पन्नः। एते सर्वे वानरवीराः अप्रमेयबलपराक्रमाः, कामरूपिणः, गजराजगिरिसमविक्रमाः, महाबलपरिच्छदाः। ऋक्षाः वानराः गोलाङ्गूलाश्च शीघ्रं जाताः, स्वस्वदेवतारूपप्रमाणवीर्ययुक्ताः। प्रत्येकं तैः तैः देवताभिः सदृशरूपप्रमाणवीर्याः पृथक् पृथक् जाताः; गोलाङ्गूलानां केचन अल्पश्रेयान् सन्तः जाताः। एवं ऋक्षकिन्नरीषु च वानराः जाताः; देवा महर्षयः गन्धर्वाः गरुडाः यक्षश्रेष्ठाश्च, नागाः किम्पुरुषाः सिद्धविद्याधरोरगाश्च, हृष्टाः तत्र सहस्रशः पुत्रान् जनयामासुः। गन्धर्वास्तथा वनचरान् महाकायवानरान् वीर्यवन्तः पुत्रान् प्रासूत। श्रेष्ठाप्सरसां, विद्याधरीणां, नागकन्यानां, गन्धर्वीणां च गर्भेभ्यः, कामरूपिणः बलवन्तः वानराः उत्पन्नाः। सर्वे सिंहव्याघ्रसमुत्साहबलाः, शिलायुधधारिणः, वृक्षगिरिसदृशा बभूवुः। सर्वे नखदंष्ट्रायुधाः, सर्वास्त्रविदः, गिरीन्द्रं कम्पयितुं, दृढतरुं च भेदयितुं शक्ताः। ते वेगेन सागरं कम्पयितुं, पदैः पृथिवीं विदारयितुं, समुद्रमुत्प्लुत्य लङ्घयितुं च शक्नुवन्ति। दिवं प्रविश्य, मेघान् गृह्णन्ति, मत्तद्विपान् वनमध्ये अपि गृह्णन्ति। तेषां गर्जितेन विहङ्गमाः पतन्ति; एवं कामरूपिणः वानराः तत्र उत्पन्नाः।