भरतः, दुःखेन कम्पितकण्ठः, नेत्रे रुद्राभ्यां गजेन्द्रकोपसन्निभे, दीर्घं निश्वस्योवाच—"एषा माता कैकेयी मम विज्ञेया, कोपना, अविवेकिनी, गर्विता, स्वसौभाग्यवतीति मन्यमाना, राज्यलुब्धा, कुलीनरूपेणापि अकुलीना। एषा मम माता क्रूरा, पापकर्मपरायणा, पितुः महद् दुःखस्य मूलकारणमहमेनां पश्यामि। तस्या एव कृते पुरुषव्याघ्राः तातस्य प्रियायाः प्राणान् अपि उत्सृज्य वनं गताः। दशरथोऽपि पुत्रवियोगेन स्वर्गं गतः।" एवमुक्ते भरतेन, महर्षिः भारद्वाजः प्राज्ञः, तं समीक्ष्य, हितवाक्यं ब्रुवन्नुवाच—"भरत, त्वया कैकेयी न दोषयितव्या। रामस्य वनवासः शुभफलदः भविष्यति। देवदानवर्षिषिसिद्धात्मनां च रामस्य वनवासः अस्य काले हितकरः स्यात्।" ततः भरतः महर्षिं सम्यगभिवाद्य प्रदक्षिणं कृत्वा, स्वसैन्यं समुपगम्य गन्तुम् आज्ञापयत्। ततः सुवर्णमाल्यभूषितान् रथान् योजयित्वा, उत्साहितजनसमूहः तानारुह्य प्रस्थानाय सज्जः अभवत्। हस्त्यस्त्रीणां सुवर्णककुदध्वजवतीनां हस्तिनां च, गम्भीरनादेन गच्छन्तीनां, मेघानां शरदन्ते यथा, तद्रूपं महदन्यद्बलम् अग्रे प्रस्थितम्। विविधरथयानानि स्थूलानि लघूनि च प्रस्थितानि, पदातयश्च महनीयाः पद्भ्यां प्रययुः। कौसल्यायाः नेतृत्त्वे स्त्रियः रामदर्शनलालसाः, प्रमोदेन आवृताः, सुशोभनासु यानपर्वतानि समारुह्य प्रस्थिताः। भरतः श्रीमान् स्वजनसम्बद्धः, चन्द्रार्कोषसद्रुशे दिव्ये शिबिकायां विराजमानः प्रस्थितः। ततः महद्बलम् गजाश्वरथसंयुक्तं दक्षिणदिशं प्रति महाघन इव व्याप्तमभवत्। वनानि मृगपक्षिसम्पूर्णानि गच्छन्तः, गङ्गातीरं, गिरिप्रदेशांश्च अतीत्य ययुः। भरतस्य तत्सैन्यं, ब्राह्मणाश्वयोधिभिः प्रमुदितं, वनमहत् गच्छन्तं, मृगपक्षिसंघान् भीषयन्तं, तत्र सुषोभ। एवमयोध्याकाण्डस्य द्वानवतितमः सर्गः वाल्मीकिना विरचिते श्रीरामायणे समाप्तः। ततः पताकाभिरलङ्कृतं तत् महद्बलम् अग्रे गच्छन्तं दृष्ट्वा, वन्यगजानि भयाकुलानि स्वगणैः सह पलायितानि। ददृशुः तत्र वनकुञ्जेषु गिरिषु नद्यां च, रीचाः चित्रमृगगणाः कृष्णसाराश्च। धर्मात्मा दशरथसुतः प्रमुदितः, स्वेन महता घोषयुक्तचतुरङ्गबलसम्बद्धः प्रस्थितः। भरतस्य तत् महाबलम्, वर्षास्विव जलधिमेघसमूहः, पृथिवीं व्याप्तवानिव। एवं कालोऽतीतः इति तत्र अनुमानं जातम्। दीर्घं मार्गं गतस्य, वाहनानि क्लान्तानि सन्ति, इति विज्ञाय, भरतः महात्मानं वसिष्ठं मन्त्रिणां श्रेष्ठमुवाच—"यथा दृष्टं यथा श्रुतं च, अत्रैव भारद्वाजेन निर्दिष्टं स्थानं प्राप्तमिति जानामि। अत्रैव चित्रकूटश्च, अत्र मन्दाकिनी च, दूरतः तद्वनं घननिभं दृश्यते। चित्रकूटगिरिपृष्ठेषु मम गजाः पर्वतसमानाः सञ्चरन्ति। एते वृक्षाः पुष्पाणि स्रवन्ति, यथा मेघाः शमितोष्मसु जलं स्रवन्ति। पश्य शत्रुघ्न, एषः पर्वतदेशः किंनरसेवितः, सर्वतः मृगैः परिवृतः, यथा समुद्रः मकरैः। एते शीघ्रमृगगणाः वातेन पतितमेखलामेघमिव, शरद्गगनमिव, शोभन्ते। तेषां शिरसि सुरभिपुष्पमाल्यं, दक्षिणदेशजनाः यथा मेघसदृशं फलं धारयन्ति। एष वनदेशः पूर्वं शून्यः भीषणरूपः, अद्य तु अयोध्यया समाकीर्ण इव दृश्यते। अश्वपादधूलिः आकाशं व्याप्य, वायुः शीघ्रं वहति, इव मम प्रियं करोति। पश्य शत्रुघ्न, अश्वयुक्तान् रथान्, कौशलिनां सारथिभिः चालितान्, वनमध्यम् शीघ्रं प्रयान्ति। द्रक्ष्यसि भीताः सुन्दरमयूरान् शीघ्रं वृक्षान्तरे शरणं गच्छन्तः। इदं देशं परममनोहरं पश्यामि, एष ऋष्याश्रमवाटिका स्वर्गमार्ग इव। बहवः मृगाः स्वसङ्गिन्यः सहिताः, पुष्पैः अलङ्कृताः, सुन्दररूपाः, अत्र दृश्यन्ते। सर्वे बलिनः वनं विचिन्वन्तु, यथा रामलक्ष्मणौ नरव्याघ्रौ विन्देयाम।" भरतस्य वचनं श्रुत्वा, योधाः शस्त्रपाणयः वनं प्रविश्य, धूमस्तम्भं दृष्ट्वा, भरतं ऊचुः—"यत्र जनाः न सन्ति, तत्राग्निः न दृश्यते; नूनं राघवौ अत्रैव। यदि तौ नरव्याघ्रौ न स्युः, तर्हि रामसदृशाः येऽत्र दृश्यन्ते, ते मुनयः इति मन्ये।