एषा राज्ञी द्वौ पुत्रौ धारयति, लक्ष्मणः शत्रुघ्नश्च, देवोपमौ तेजस्विनौ, सत्यवीर्यसम्पन्नौ। तयोः कृते तौ पुरुषसिंहौ प्राणानपि उत्सृज्य, दशरथः पुत्रवियोगेन स्वर्गं गतः। कैकेयीं मातरं मम जानातु, क्रुद्धां, अज्ञानां, गर्वितां, सौभाग्यवतीं इति मन्यमानां, राज्यलोभिनीं, साध्वीमिव दृश्यमानां किंतु असाध्वीम्। एषा माता मम, क्रूरा, दुष्टचिन्तना, पितुः महद्विपत्तेः मूलम् अहम् पश्यामि। एवं उक्त्वा, स पुरुषसिंहः, अश्रुपरिप्लुतवाणी, दीर्घं निष्वस्य, क्रोधितगजवद्रक्तलोचनः अभवत्। तदा महर्षिः भारद्वाजः, प्राज्ञः, विवेकी, भरतं अर्थपूर्णैः वाक्यैः सम्बोधितवान्। स उवाच—"भरत, त्वया कैकेयीं न दोषयितव्यम्; रामस्य वनवासः शुभफलम् आवहिष्यति। देवाः, दानवाः, शुद्धात्मनः ऋषयः च, रामस्य वनवासात् लाभं प्राप्स्यन्ति।" ततः भरतः महर्षिं सम्यक् पूजयित्वा, प्रदक्षिणं कृत्वा, सेनायै प्रस्थानाय आज्ञां दत्तवान्। तदनन्तरं सुवर्णाभरणयुक्तानि रथानि युक्त्वा, जनसमूहः उत्सुकः तानि आरुरोह। गजस्त्रीगणः, सुवर्णमाल्यधारिणः गजाः, पताकायुक्ताः, ग्रीष्मान्ते मेघवत् घोषं कुर्वन्तः, प्रस्थिताः। नानारथ्ययानि, स्थूलानि सूक्ष्माणि च, निर्गच्छन्ति; पदातयः च, प्रतिष्ठिताः, पदम् पदं गच्छन्ति। ततः कौसल्यायाः नेतृत्वे महिलाः, रामदर्शनकाङ्क्षिण्यः, हर्षपूर्णाः, आवृतयानैः प्रस्थिताः। भरतः, तेजस्वी, स्वपरिषद्भिः परिवृतः, चन्द्रसूर्यप्रभायुक्ते शोभायमानं शिबिकाम् आरुरोह। सा महती सेना, गजाश्वरथसम्पन्ना, दक्षिणदिशं प्रति मेघमिव व्याप्य प्रस्थिताः। मृगपक्षिसम्पन्नं वनं पार्वतीनदीं च गङ्गातीरं प्राप्ताः। भरतस्य सेना, ब्राह्मणैः अश्वैः सैनिकैः च पूर्णा, महावने मृगपक्षिसंघान् भयभीतान् कृत्वा, तत्र दीप्तिमती बभूव। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य द्वानवतितमः सर्गः वाल्मीकिना कृतरामायणे समाप्तः। यदा सा महती सेना पताकाभिः शोभिता अग्रे गतवती, तदा वन्यगजाः भयात् स्वगणैः सह पलायिताः। वनगुल्मेषु, पर्वताप्रदेशेषु, नद्यः तटे च, रीचः, चित्रमृगाः, कृष्णसाराः च दृश्यन्ते। धर्मात्मा दशरथपुत्रः, प्रसन्नः, महतीं घोषयुक्ताम् चतुरङ्गसेनां परिवृत्य प्रस्थितः। भरतस्य सेना, समुद्रतरङ्गसमूहवद्, वर्षाकाले मेघः यथा आकाशं आवृणोति, भूमिं व्याप्य गतवती। एतस्मात् ज्ञायते यः कालः बहुतीतः। दीर्घं मार्गं गत्वा, रथ्ययानानि श्रान्तानि सन्ति, तदा भरतः वसिष्ठं मन्त्रिणां श्रेष्ठं सम्बोधितवान्—"यथा दृश्यते तथा श्रूयते, भारद्वाजेन निर्दिष्टं स्थानम् प्राप्तम्। अत्र चित्रकूटः पर्वतः, अत्र मंदाकिनी नदी, दूरात् वनं मेघवत् कृष्णं दृश्यते। चित्रकूटस्य रमणीयानि शिलातलानि मम गजैः पर्वतसमानैः पदानि दल्यमानानि। पर्वतशिखरेषु वृक्षाः पुष्पाणि पतयन्ति, यथा मेघः शमिततापः वारि ददाति।" "पश्य शत्रुघ्न, एषः पर्वतप्रदेशः, किन्नरैराकीर्णः, सर्वतः मृगैः परिवृतः, यथा समुद्रः मकरैः। मृगसमूहाः शीघ्रगाः, वायुणा प्रेरिताः, शरदाकाशे विहितमेघपंक्तिवत् शोभन्ते। ते शिरसि पुष्पमाल्यं धारयन्ति, दक्षिणदेशे जनाः यथा मेघसदृशं फलप्रभं भूषयन्ति।" "एषः वनः, पूर्वं निस्तब्धः भीषणः च, अद्य मम अयोध्येव संवृत्तः। अश्वपादचूर्णेन धूलिः उत्पन्ना आकाशं आच्छादयति, वायुः शीघ्रं तां वहति, मम उपकाराय इव। पश्य शत्रुघ्न, एते रथाः अश्वैः युक्ताः, कुशलरथचालकैः चाल्यमानाः, वनं शीघ्रं गच्छन्ति।" "पश्य, भीताः सुन्दराः मयूराः शीघ्रं वृक्षेषु आश्रयं गच्छन्ति। एषः देशः मम अत्यन्तं रमणीयः प्रतीतिः, स्पष्टं तपस्विनां वासः, यथा स्वर्गमार्गः। अनेके मृगाः, स्वसङ्गिनैः सह, वनं मध्ये दृश्यन्ते, पुष्पैः अलङ्कृताः इव शोभन्ते।" "सैन्यं अग्रगमनाय वनं अन्वेषयतु, यथा तौ रामलक्ष्मणौ पुरुषसिंहौ प्राप्तव्यम्।" भरतवाक्यं श्रुत्वा, सैनिकाः शस्त्रधराः, वनं प्रविश्य, धूमस्तम्भं दृष्ट्वा, भरतं ऊचुः—"यत्र जनाः न सन्ति तत्र अग्निः न भवति; नूनं राघवौ अत्र सन्ति।" इति श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे द्विनवतितृतीयः सर्गः।