ततः निष्कम्पव्रतः भारद्वाजः भरतं रघुकुलोत्पन्नं पृष्टवान्—“मम तव मातॄणां विस्तारतः ज्ञातुम् इच्छाः अस्ति।” एवं भारद्वाजेन उक्तः धर्मात्मा भरतः, वाक्यकुशलः, अञ्जलिं कृत्वा प्रत्युवाच— “भगवन्, एषा या दुःखिता, शोकसन्तप्ता, कृशा च दृष्टा, सा मम पितुः प्रमुखा महाराज्ञी, देव्येव शोभते। एषा कौसल्या, या रामस्य जन्मदात्री—सः रामः पुरुषर्षभः, सिंहगमनो यथा, यथा अदितिः विश्वस्य धातारं जनयामास। अस्याः वामभुजम् आलम्ब्य या दुःखिता तिष्ठति, सा काननिकरद्रुमशाखेव वनान्तरे पुष्पविहीना शोचतीव। एषा महाराज्ञी द्वौ पुत्रौ प्राप्य, लक्ष्मणं च शत्रुघ्नं च, देवोपमौ, शौर्यसम्पन्नौ, वीर्यवन्तौ च। एष्यै हेतोः तौ नरसिंहौ प्राणान् अपि उत्सृज्य स्थितवन्तौ, तयोः वियोगेन दशरथः स्वर्गं गतः। कैकेयीं तु मम मातरं विद्धि—क्रुद्धां, अविवेकिनीं, गर्वितां, स्वयम् आत्मानं सौभाग्यवतीम् मन्यन्तीं, राज्यकाङ्क्षिणीं, प्रत्यक्षं साध्वीमिव, परन्तु निन्दिताम्। एषा मम माता क्रूरा, पापनिष्ठा, पितुः महद् व्यसनस्य मूलं अहं ताम् पश्यामि।” एवं उक्त्वा भरतः, नरसिंहः, अश्रुपूर्णया वाचा, दीर्घं निश्वस्य, क्रोधात् रक्तलोचनः गजेन्द्र इव बभूव। तदा महर्षिः भारद्वाजः, बुद्धिमान्, तं भरतं अर्थपूर्णैः वाक्यैः प्रत्युवाच— “भरत, त्वया कैकेयी न दोषयितव्या; रामस्य वनवासात् शुभः परिणामः भविष्यति। देवानां दानवानां च, तपस्विनां च, रामस्य अत्र वनवासः नूनं हितकरः भविष्यति।” ततः भरतः, विधिवत् प्रणम्य, प्रदक्षिणं कृत्वा, सेनायै आज्ञां दत्तवान्—यात्रायै सज्जा भवेत् इति। ततः सुवर्णभूषितैः रथैः युक्ताः जनसमूहाः, यात्राकाङ्क्षिणः, तान् आरुह्य प्रस्थिताः। गजाङ्गनाः, सुवर्णशृङ्गैः पताकाभिः भूषिताः गजाः च, ग्रीष्मान्ते मेघाः इव, निनादं कुर्वन्तः प्रस्थिताः। नानाविधानि वाहनानि—स्थूलानि लघूनि च—यात्रायाम् अगच्छन्; पदातयः अपि महनीयाः पादेन प्रस्थिताः। ततः कौसल्यायाः नेतृत्वे स्त्रियः, रामदर्शनकाङ्क्षिण्यः, विविधपर्णच्छत्रच्छन्नेषु यानेषु हृष्टाः प्रस्थिताः। भरतः च, तेजस्वी, स्वजनसमवृतः, चन्द्रादित्यप्रभाभिः विराजमानं शोभनं शिबिकाम् आरुह्य प्रस्थितः। सा महती सेना, गजैः, अश्वैः, रथैः च पूर्णा, दक्षिणदिशं ययौ, महन्मेघ इव व्याप्तवती। मृगपक्षिसम्पन्नानि वनानि गच्छन्तः, गङ्गायाः पारं, गिरिप्रदेशांश्च प्राप्तवन्तः। भरतस्य सा सेना, पण्डितब्राह्मणैः, अश्वैः, योधैः च पूर्णा, महद्वनं गच्छन्ती, मृगपक्षिसंघान् त्रासयन्ती, तत्र सुष्ठु बभौ। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य द्विनवतितमद्वितीयः सर्गः समाप्तः। तस्याः महती सेनायाः पताकाभिरलङ्कृतायाः गच्छन्त्याः, वन्यगजाः भयाकुलाः स्वगणैः सह पलायितवन्तः। वनान्तरेषु, गिरिषु, नदीतीरेषु च, रीचाः, चित्रमृगगणाः, हरिणाः च दृश्यन्ते स्म। धर्मात्मा दशरथात्मजः भरतः, तस्य महता घोषयुक्तया चतुर्विधेन सेनया परिवृतः, हृष्टः प्रस्थितः। भरतस्य सा महाबला सेना, समुद्रतरङ्गसमूहोपमा, पृथिवीं व्याप्तवती, यथा वर्षाकाले मेघः आकाशं छादयति। एतस्मात् ज्ञायते यत् दीर्घः कालः अतीतः। दीर्घं मार्गं गतः, वाहनानि च क्लान्तानि दृष्ट्वा, महायशाः भरतः वसिष्ठं मन्त्रिणां श्रेष्ठं इदं वचनम् अब्रवीत्— “रूपतः, श्रुतश्च, अस्माभिः तद् भारद्वाजेन निर्दिष्टं स्थानं प्राप्तम् इति नूनं जानामि। एष चित्रकूटः, एषा मन्दाकिनी, दूरात् च तद् वनं नीलमेघसदृशं दृश्यते। चित्रकूटस्य रम्याः शैलपृष्ठाः मम गजैः, पर्वतसमैः एव, पदैः दल्यन्ते। एते शैलपृष्ठस्थाः वृक्षाः पुष्पाणि स्रवन्ति, यथा मेघाः शमितोष्णे जलेन। पश्य शत्रुघ्न, एषः पर्वतप्रदेशः, किंनरैः सेवनः, सर्वतः मृगैः परिवृतः, यथा समुद्रः मकरैः। एते शीघ्रगामिनः मृगगणाः, वातेन पतिताः शरद्गगने मेघमालिकेव शोभन्ते। तेषां शिरसि सुमनोहरमालाः पुष्पाणि शोभन्ते, यथा दक्षिणदेशीयाः जनाः मेघसदृशैः फलैः भूषयन्ति। एतद् वनं, पूर्वं मौनं भीषणदर्शनं, अधुना मम अयोध्येव सञ्जातजनसमाकुलं दृश्यते। पदातीनां, अश्वानां, रथानां च धूलिः आकाशं व्याप्तवती, वातः तां शीघ्रं वहति, इव मम प्रियं कुर्वन्। पश्य शत्रुघ्न, एते रथाः, उत्तमान् अश्वैः युक्ताः, कुशलैः सारथिभिः चाल्यमानाः, वनं शीघ्रं गच्छन्ति। पश्य एतान् भीताः, मनोहरान् मयूरान्, शीघ्रं वृक्षेषु स्वगुहां प्रविशन्तः।