कौसल्या च सुमित्रया सह कम्पमाना कृशा दुःखिता च, द्वाभ्यां हस्ताभ्यां मुनिपादौ समालभ्य स्थितवती। तत्र कैकेयी सर्वैः निन्दिता लज्जिताचेतसा, स्वस्याकाङ्क्षितस्य फलस्य अलाभात्, संकुचितया बुद्ध्या मुनिपादौ गृहीत्वा तस्थौ। सा च महर्षिम् प्रदक्षिणीकृत्य, भरतस्य समीपे दुःखभारमना नातिदूरे स्थितवती। ततः धर्मनिष्ठः भरद्वाजः मुनिः भरतम् पप्रच्छ— "रघुनन्दन, त्वदीयानां मातॄणां विस्तारतः वृत्तान्तम् ज्ञातुमिच्छामि।" भरद्वाजेन एवमुक्तः धर्मात्मा भरतः, संयतवाक्, अञ्जलिं कृत्वा प्रत्युवाच— "भगवन्, यां त्वं दुःखार्तां कृशां शोकार्तां पश्यसि, सा मम पितुः प्रमुखा महिषी, देवीव। एषा कौसल्या, या रामं नरशार्दूलं सिंहगमनेन जातम् अप्यदितिरिव विश्वस्य धातारं जनयामास। अस्याः वामभुजदेशे या शोकार्ता स्तिता, सा वनान्ते पुष्पहीनः कर्णिकारशाखेव। अस्याः द्वौ पुत्रौ, देवोपमौ, लक्ष्मणशत्रुघ्नौ, सत्यवीर्यसम्पन्नौ। अस्यैः कृते तौ नरशार्दूलौ प्राणान् अपि न्यस्तवन्तौ, तस्याश्च कारणात् दशरथः पुत्रवियोगात् स्वर्गं गतः। एषा कैकेयी मम माता विज्ञेया—क्रोधिनी, अविवेकिनी, गर्विता, स्वलाभिनीत्यभिमानिनी, राज्यकामिनी, बाह्येन शोभना, अन्तः तु निन्द्या। एषा मम माता क्रूरा, पापकर्मनिष्ठा, पितुः महद् व्यसनमूलं पश्यामि।" एवं वदन् भरतः, नरशार्दूलः, अश्रुबिन्दुभिः कण्ठं बाधमानः, दीर्घं निश्वस्य, रुद्रगजवद् रक्तलोचनः बभूव। तदा महर्षिः भरद्वाजः प्राज्ञः, भरतं उक्त्वा, अर्थपूर्णया वाचा उवाच— "भरत, कैकेयीं त्वया न दोषयितव्या; रामस्य वनवासः शुभफलदः भविष्यति। देवेषु, दानवेषु, मुनिषु च विशुद्धात्मसु, रामस्य वनवासः कल्याणकरः भविष्यति।" एवं सम्यक् प्रणम्य, प्रदक्षिणीकृत्य, भरतः सेनायै गमनाय आज्ञां दत्तवान्। ततः सुवर्णविभूषितान् रथान् युक्त्वा, महाजनसमूहः उत्सुकः तेषु आरुरोह। हेमकुण्डलधारिण्यः गजाङ्गनाः, पताकाभिः शोभिताः गजाः च, ग्रीष्मान्ते मेघवद् निनदन्तः प्रस्थिताः। नानाविधानि वाहनानि, स्थूलानि लघूनि च, निर्गतानि; पदातयः च प्रशंसिताः पादेन प्रस्थिताः। कौसल्याद्याः स्त्रियः, रामदर्शनकाङ्क्षिण्यः, आवृतयानैः हृष्टाः प्रस्थिताः। भरतः च तेजस्वी, स्वजनसमेतः, चन्द्रसूर्योषसामिव प्रभया युक्तः शोभमानः शोभनयाने प्रस्थितः। सा महती सेना, गजाश्वरथसमाकीर्णा, दक्षिणदिशं प्रति महाभ्रसमूहवद् प्रसारितवती। ते मृगपक्षिसम्पन्नानि वनानि गच्छन्तः, गङ्गायाः पारं गिरिप्रवाहान् च प्राप्तवन्तः। भरतस्य सा सेना, पुरोहिताश्वयोधिभिः हृष्टा, महावने मृगपक्षिसङ्घान् त्रासयन्ती, तत्र शोभमानाऽभवत्। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य द्विनवतितमद्वितीयः सर्गः वाल्मीकिप्रणीतरामायणे समाप्तः। ततः पताकाभिः भूषिता सा महती सेना यदा अग्रे प्रगच्छति स्म, तदा वन्यगजाः भीताः स्वगणैः सह पलायितवन्तः। तत्र कन्दरगहनेषु, पर्वततीरेषु, नद्याः समीपे च, भल्लूका, चित्रमृगगणाः, ऋष्यश्च दृश्यन्ते स्म। धर्मात्मा दशरथसुतः, महता घोषेण चतुरङ्गबलसमवृतः, हृष्टः प्रस्थितवान्। भरतस्य सा महती सेना, वर्षाकाले मेघसमूहवद्, पृथिवीं व्याप्तवती, यथा मेघः नभः आच्छादयति। एतस्मात् ज्ञायते यत् दीर्घः कालः अतीतः। दीर्घं मार्गं गत्वा, वाहनानि क्लान्तानि दृष्ट्वा, तेजस्वी भरतः मन्त्रिसत्तमं वसिष्ठं उवाच— "रूपतः श्रुतश्चैव, भरद्वाजेन निर्दिष्टं स्थानम् आगतम्। अत्रैव चित्रकूटः पर्वतः, अत्रैव मन्दाकिनी नदी, दूरतः स वनः, वर्षमेखलाभ्रसन्निभः दृश्यते। चित्रकूटस्य रम्याः शिलाः, मम गजैः पर्वतसमैः पदैः संत्रस्ताः। एते शैलशिखरे वृक्षाः पुष्पाणि पतन्ति, यथा मेघाः शमितोष्णे जलेन। पश्य शत्रुघ्न, एषः पर्वतप्रदेशः किन्नरसेव्यः, सर्वतः मृगसमाकीर्णः, यथा सागरः मकरैः परिवृतः। एते शीघ्रगामिनः मृगगणाः, वातेन पतिताः शरद्भ्राजमानमेघपङ्क्तिवद् शोभन्ते। ते शिरसि पुष्पमालाः दधत्येव, यथा दक्षिणदेशे जनाः मेघसदृशैः फलैः शोभन्ते। एष वनः, पूर्वं निस्तब्धः भीषणदर्शनः, अद्य मम दृष्ट्या अयोध्यायाः सम्पूर्णत्वमिव प्रतिपद्यते।