यदा गमनाय आह्वानं श्रुतवत्यः ताः राजमहिष्यः, यद्यपि रथयात्रायाः योग्याः, तत्र तं ब्राह्मणं समन्तात् परिवृत्य स्वान् वाहनान् परित्यज्य स्थिताः। तत्र कौसल्या, शोकात् कम्पमाना, कृशा, दुःखिता, सुमित्रया सह, विप्रस्य पादौ उभाभ्याम् हस्ताभ्याम् गृहीत्वा स्थितवती। कैकेयी अपि, सर्वैः तिरस्कृता, लज्जिता च, स्वस्य अप्राप्तकामनायाः कारणेन, विप्रस्य पादौ लज्जया गृहीत्वा स्थितवती। तं महर्षिं प्रदक्षिणं कृत्वा, सा कैकेयी भरतस्य समीपे दुःखभारितहृदया स्थिता। ततः धर्मनिष्ठः भरद्वाजः भरतम् पप्रच्छ—"हे रघुनन्दन, तव मातृणां विस्तारतः वृत्तान्तं ज्ञातुमिच्छामि।" भरद्वाजस्य तं प्रश्नं श्रुत्वा, धर्मात्मा, वाक्यकुशलः भरतः, अञ्जलिं कृत्वा प्रत्युवाच। "भगवन्, एषा या दुःखिता, शोकात् कृशा, तव दृष्टा, सा मम पितुः मुख्यराजमहिषी, देवीव। एषा कौसल्या, या रामस्य जननी, पुरुषसिंहस्य, यस्य गमनं सिंहस्य सदृशम्—यथा अदितिः विश्वस्य धारयितारं जनयति। तस्याः वामभुजं आलम्ब्य या शोकविह्वला स्थिता, सा वनस्थले पुष्पहीना कर्णिकारशाखेव। एषा राणी, यस्याः द्वौ पुत्रौ, देवसदृशौ—लक्ष्मणः शत्रुघ्नः च, वीर्यवानौ। तयोः कृते, तौ पुरुषसिंहौ प्राणानपि उत्सृज्य, दशरथः पुत्रवियोगात् स्वर्गं गतः। कैकेयीं तु मम मातरं विद्धि—कोपपूर्णां, अज्ञां, गर्वितां, स्वभाग्यं मन्यमानां, राज्यकामिनीं, कुलीनरूपां अकुलीनां। एषा मम माता, क्रूरा, दुष्टसंकल्पा, पितुः महद्विपत्तेः मूलं इमां पश्यामि।" एवं उक्त्वा, स पुरुषसिंहः, अश्रुपूरितकण्ठः, दीर्घं श्वासं कृत्वा, क्रोधात् गजस्य नेत्रसदृशे नेत्रे कृत्वा स्थितः। ततः महर्षिः भरद्वाजः, बुद्धिमान्, भरतं अर्थपूर्णैः वाक्यैः उवाच—"भरत, कैकेयीं त्वया न दोषयितव्या; रामस्य वनवासः शुभफलप्रदः भविष्यति।" "देवाः, दानवाः, शुद्धात्मनः ऋषयः च, रामस्य इह वनवासात् लाभं प्राप्स्यन्ति।" ततः भरतः, विधिवत् नमस्कारं कृत्वा, महर्षिं प्रदक्षिणं कृत्वा, सेनायाः गमनाय आज्ञां दत्तवान्। ततः सुवर्णालङ्कृतान् रथान् युक्त्वा, जनसमूहः उत्साहितः तान् आरुरोह। गजकन्याः, सुवर्णाभरणैः पताकाभिः च शोभिताः गजाः, मेघानां घोषसदृशं निनादं कुर्वन्तः, गमनाय उद्यताः। नानाविधानि वाहनानि, स्थूलानि लघूनि च, यायुः; पदातयः च आदृताः पादयात्रां कृतवन्तः। ततः कौसल्यायाः नेतृत्वे स्त्रियः, रामदर्शनकाङ्क्षिण्यः, आनन्देन गुह्यरथेषु समारुह्य प्रस्थिताः। भरतः तु तेजस्वी, स्वपरिषद्भिः परिवृतः, चन्द्रसूर्यप्रभामयः शोभायुक्तः शिबिकायां प्रस्थितः। सा महती सेना, गजाश्वरथसमायुक्ता, दक्षिणदिशं प्रति मेघसदृशं प्रसारितवती। मृगपक्षिसम्पन्नानि वनानि, गङ्गातीरं, पर्वतसरितः च गत्वा, दूरं प्राप्तवती। भरतस्य सेना, प्राज्ञब्राह्मणैः, अश्वैः, वीरैः च पूर्णा, मृगपक्षिसमूहान् भयभीतं कृत्वा, महावने शोभामन्वपद्यत। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य द्वानवतितमः सर्गः वाल्मीकिमुनिना रचिते रामायणे समाप्तः। ततः पताकाभिः शोभिता सा महती सेना यदा अग्रे गच्छति, वन्यगजाः भयात् स्वगणैः सह पलायितवन्तः। वनकुञ्जेषु, पर्वतेषु, सरित्पार्श्वेषु च, रीक्षाः, चित्रमृगाः, कृष्णसाराः च दृश्यन्ते। धर्मात्मा दशरथसुतः, प्रसन्नः, महतीं घोषयुक्तां चतुरङ्गसेनां परिवृत्य प्रस्थितः। भरतस्य सेना, समुद्रतरङ्गसमूहसदृशी, वर्षाकाले मेघेन यथा आकाशं आच्छाद्यते, तथा पृथिवीं व्याप्य स्थितवती। तस्मात् दीर्घकालः अतीतः इति अनुमान्यते। यदा दीर्घं पन्थानं गताः, वाहनानि क्लान्तानि, तदा विश्रान्तः भरतः, मन्त्रिणां श्रेष्ठं वसिष्ठं उवाच—"यथा दृश्यते, यथा श्रुतं च, भरद्वाजेन निर्दिष्टं स्थलं प्राप्तम्। अत्र चित्रकूटः पर्वतः, अत्र मन्दाकिनी नदी, दूरात् तं वनं मेघसदृशं दृश्यते। चित्रकूटपर्वतस्य रम्याः शिलाः मम गजैः पर्वतसदृशैः दलिताः। पर्वतशिखरेषु वृक्षाः पुष्पाणि विसृजन्ति, यथा मेघाः तुष्णीं भवति जलं विसृजन्ति।" "शत्रुघ्न, पश्य—एषा पर्वतभूमिः, किंनरैः सेविता, सर्वत्र मृगैः परिवृता, यथा समुद्रः मकरैः। मृगसमूहाः शीघ्रगामिनः, प्रेरिताः, शरदाकाशे वातेन वितानितमेघपङ्क्तिसदृशं शोभन्ते। ते शिरसि पुष्पमालाः धृत्वा, यथा दक्षिणदेशीयाः जनाः मेघसदृशं फलप्रभं भूषणं धारयन्ति।" एवं भरतः स्वसेनया सहितः, मार्गे वनपर्वतसरित्प्रदेशान् गत्वा, चित्रकूटमन्दाकिन्यौ दृष्ट्वा, रामदर्शनाय उत्सुकः प्रस्थितः।