ततः धर्मात्मा सेनापतिं महाबुद्धिं सम्बोधितवान्, ‘‘हे सेनापते, गजाश्वरथसम्पूर्णं सैन्यं दक्षिणमार्गेण वा, वामेन वा, दक्षिणेन वा मार्गेण प्रेषय; ततः राघवम् द्रक्ष्यसि’’ इति। तस्य प्रस्थानस्य घोषं श्रुत्वा राजमहिलाः, यद्यपि रथारोहणस्य योग्याः, ताः स्वान् रथान् परित्यज्य ब्राह्मणं परितः स्थिताः। कौसल्या, दीनाभिः, कृशाभिः, कम्पमानाभिः, सुमित्रया सह, द्वाभ्यां हस्ताभ्यां ऋषेः पादौ गृहीत्वा स्थिताः। कैकेयी, सर्वैः निन्दिता, लज्जायुक्ता, स्वकामनां न सम्प्राप्तवती, सापि लज्जायुक्ता ऋषेः पादौ स्पृष्टवती। ताः सर्वाः महर्षिं प्रदक्षिणीकृत्य, कैकेयी भरतस्य समीपं गच्छन्ती, दुःखेन मनसा, दूरस्थिता। ततः सत्यनिष्ठः भारद्वाजः भरतं पप्रच्छ, ‘‘हे रघुनन्दन, तव मातृणां विस्तारतः वृत्तान्तं ज्ञातुमिच्छामि’’ इति। भारद्वाजस्य वचनं श्रुत्वा धर्मात्मा भरतः, संयुक्तहस्तः, मधुरया वाचा प्रत्युवाच। ‘‘भगवन्, एषा दुःखिता, शोकार्ता, कृशा, या त्वया दृष्टा, सा मम पितुः प्रधानपत्नी, देवीव। एषा कौसल्या, या रामं जनयित्री, नरर्षभं, सिंहगमनं, यथा अदितिः सर्वलोकधारिणं जनयित्री। तस्याः वामभुजे आश्रिता, दुःखिता, वनस्थे कर्णिकारशाखेव, पुष्परहिताः। एषा राणी द्वौ पुत्रौ धारयति, लक्ष्मणं च शत्रुघ्नं च, देवोपमौ, वीर्यवानौ। तस्याः कृते तौ नरर्षभौ प्राणान् अपि उत्सृज्य, दशरथः पुत्रवियोगात् स्वर्गं गतः। कैकेयीं मम मातरं विद्धि, कोपपूर्णां, बुद्धिहीनां, गर्वितां, सौभाग्यवतीं, राज्यलोलुपां, कुलीनामिव अकुलीनां। एषा मम माता, क्रूरा, दुष्टसंकल्पा, यतः अहं तां पितुः महाप्रसवस्य मूलं पश्यामि।’’ इत्येवमुक्त्वा भरतः, नरर्षभः, अश्रुपूर्णया वाचा, दीर्घं निश्वासं कृत्वा, क्रोधेन रक्तलोचनः, दुःखितः अभवत्। ततः महर्षिः भारद्वाजः, प्राज्ञः, भरतं अर्थपूर्णैः वाक्यैः संबोधितवान्। ‘‘भरत, त्वया कैकेयी न दोषयितव्या; रामस्य वनवासः शुभफलम् जनयिष्यति। देवाः, दानवाः, तपस्विनः च, रामस्य वनवासात् लाभं प्राप्स्यन्ति।’’ इति। ततः भरतः, विधिवत् नमस्कारं कृत्वा, प्रदक्षिणं च, सेनायाः प्रस्थानाय आज्ञापयत्। तदनन्तरं, सुवर्णमाल्ययुक्ताः रथाः योजिताः, जनसमूहः उत्साहपूर्णः तेषु आरूढः। गजयोषितः सुवर्णाभरणयुक्ताः गजाः ध्वजैः सहिताः, मेघानिव गर्जन्तः, प्रस्थिताः। नानारथाः, स्थूलाः च लघवः च, निर्गताः, पदातयः च पादेन प्रस्थिताः। ततः कौसल्यायाः नेतृत्वे महिलाः, रामदर्शनकाङ्क्षिण्यः, सुसंवृतयाः रथेषु हर्षेण प्रस्थिताः। भरतः, तेजस्वी, स्वसैन्येन परिवृतः, चन्द्रसूर्यप्रभायुक्तं शोभनं शिबिकायां आरूढः प्रस्थितः। सा महान् सेना, गजाश्वरथसम्पूर्णा, दक्षिणदिशं गच्छन्ती, महोदयमेघमिव व्याप्य प्रस्थिताः। तैः मृगपक्षिसम्पूर्णं वनं गच्छन्तः, गङ्गायाः पारमुपेत्य, पर्वतानदीः च प्राप्ताः। भरतस्य सेना, ब्राह्मणैः, अश्वैः, वीरैः च पूर्णा, महान् वनं गच्छन्ती, मृगपक्षिणः उद्विग्नान् कृत्वा, तत्र शोभाम् अवाप। इति श्रीमदायोध्याकाण्डे द्विनवतितमः द्विचत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। ततः ध्वजैः शोभितं महद् सैन्यं प्रस्थितम्। तदानीं वनगजाः, भयेन आहताः, स्वगणैः सह पलायिताः। तत्र वनगुल्मेषु, पर्वतेषु, नदीषु च, रीक्षाः, चित्रमृगगणाः, कृष्णसाराः च दृष्टाः। धर्मात्मा दशरथनन्दनः, प्रसन्नः, महतीं घोषयुक्तां चतुरङ्गसेनां परिवृत्य प्रस्थितः। भरतस्य सेना, महाबलिनी, समुद्रतरङ्गसमूहमिव, वर्षाकाले मेघः आकाशं यथा व्याप्य, भूमिं व्याप्य प्रस्थिताः। तस्मात् दीर्घकालः अतीतः इति अनुमानं जातम्। दीर्घं मार्गं गत्वा, रथाद्याः क्लान्ताः, भरतः श्रीमान् वसिष्ठं मन्त्रिणां श्रेष्ठं उवाच। ‘‘यथा दृश्यते, यथा श्रुतं च, भारद्वाजेन यः देशः निर्दिष्टः, सः प्राप्तः। अत्र चित्रकूटः पर्वतः, अत्र मन्दाकिनी नदी, दूरात् वनं मेघसंकाशं दृश्यते। चित्रकूटस्य रमणीयं शिलातलं मम गजैः, पर्वतसमानैः, पदैः आक्रान्तम्। पर्वतशृङ्गस्थाः वृक्षाः पुष्पाणि पतन्ति, यथा मेघाः शान्ततापे वारि विसृजन्ति। शत्रुघ्न, पर्वतप्रदेशं पश्य, यत्र किंनराः विचरन्ति, सर्वत्र मृगैः परिवृतम्, यथा समुद्रः मकरैः। मृगगणाः, शीघ्रगमनाः, प्रेरिताः, शरद्व्यपोहितमेघपङ्क्तिवत् शोभन्ते।