धर्मविद् भरतः भरद्वाजमृषिं समीपमुपेत्य स्नेहपूर्णं प्रार्थयामास — “धर्मज्ञ, तस्य धर्मात्मनः महात्मनः आश्रमस्य पन्थाः कः, तत्र गन्तुं कति दूरी अस्ति?” भरतः भ्रातरं द्रष्टुकामः इत्येवम् पृष्टः, महान् तपस्वी भरद्वाजः, अतुलबलसम्पन्नः, प्रत्युवाच — “द्वयाढन्योजनेषु निर्जने वनप्रदेशे चित्रकूटः पर्वतः स्थितः, रम्यैः अविच्छिन्नैः वनैः शोभितः। तस्य उत्तरतटे मन्दाकिनी नदी प्रवहति, पुष्पितवृक्षच्छायया युक्ता, पुष्पवनैः शोभिता। तस्य नदीपार्श्वे चित्रकूटः पर्वतः तिष्ठति; तयोः पादे पत्रशालायाः निवासः, तत्रैव तौ वसतः। हे सेनापतिनायक, गजाश्वरत्नसम्पन्नं सैन्यं दक्षिणमार्गे वा, वामे वा, दक्षिणे वा मार्गे प्रेषय; तत्र राघवः दृश्यते।” तत् प्रस्थानघोषं श्रुत्वा राजमहिलाः यद्यपि रथार्हाः, रथान् त्यक्त्वा ब्राह्मणं परिववृतुः। कौसल्या, सुमित्रा च, कम्पमाना दुःखिता कृशा च, द्वाभ्याम् हस्ताभ्याम् ऋषेः पादौ गृहीत्वा प्रणम्य तिष्ठतः। कैकेयी, सर्वैः तिरस्कृता, लज्जिता, अप्राप्तकामना, ऋषेः पादौ लज्जया स्पृशति। सा महर्षिं प्रदक्षिणं कृत्वा, भरतस्य समीपे दुःखान्विता तिष्ठति। तदा धर्मनिष्ठः भरद्वाजः भरतं पप्रच्छ — “हे रघुनन्दन, मातृणां विस्तरेण वृत्तान्तं ज्ञातुमिच्छामि।” भरतः धर्मात्मा, वाक्यकुशलः, अञ्जलिं कृत्वा प्रत्युवाच — “भगवन्, एषा दुःखिता, शोकग्रस्ता, कृशा च, यां पश्यसि, सा मम पितुः मुख्यपत्नी, देवीव सदा। एषा कौसल्या, या रामं जनयामास, नरसिंहमिव, सिंहगमनं, यथा अदितिः सर्वलोकधारिणं जनयति। तस्याः वामभुजं आलम्ब्य या दुःखिता तिष्ठति, सा वनस्थे निर्वृत्तपुष्पे कर्णिकारशाखेव। एषा रानी, यस्याः द्वौ पुत्रौ लक्ष्मणः शत्रुघ्नः च, देवोपमौ, वीर्यशालिनौ। तयोः कृते तौ नरसिंहौ प्राणान् अपि त्यक्तवन्तौ, दशरथः पुत्रवियोगात् स्वर्गं गतः। कैकेयीं तु मम मातरं विद्धि — क्रुद्धां, विमूढां, गर्वितां, स्वभाग्यं मन्यन्तीं, राज्यकामां, साध्वीमिव, असाध्वीम्। एषा मम माता, क्रूरा, दुष्टप्रवृत्ता, पितुः महाप्रसवस्य मूलं पश्यामि।” एवं उक्त्वा भरतः, नरसिंहः, अश्रुपूरितवाक्यः, दीर्घं श्वसन्, क्रोधात् रक्ताक्षः इव गजः, तिष्ठति। भरद्वाजः महर्षिः, प्राज्ञः, भरतं अर्थपूर्णैः वाक्यैः उवाच — “भरत, कैकेयीं न दोषय; रामस्य वनवासः शुभफलप्रदः भविष्यति। देवदानवर्षिषिसिद्धानां च, रामस्य अत्र वनवासः हितकरः भविष्यति।” ततः भरतः विधिवत् महर्षिं नमस्कृत्य, प्रदक्षिणं कृत्वा, सैन्यं प्रस्थानाय समादिशत्। ततः सुवर्णालङ्कृतान् रथान् युक्त्वा, महान् जनसमूहः उत्सुकः रथारूढः अभवत्। गजयोषितः सुवर्णपटाकायुक्ता गजाः मेघानामिव घोषयन्तः निर्गच्छन्ति। नानारथ्याः महान्तः लघवः च रथाः निर्गच्छन्ति, पदातयः च पद्भ्यः गच्छन्ति। ततः कौसल्यायाः नेतृत्वे महिलाः रामदर्शनकाङ्क्षिण्यः हृष्टाः पताकायुक्तेषु रथेषु निर्गच्छन्ति। भरतः चमूपरिवृतः, चन्द्रसूर्यरश्मिरिव, दिव्ये शिबिकायां स्फुरन् निर्गच्छति। सा महाचमू गजाश्वरत्नयुताः दक्षिणदिशं प्रवृत्ता, मेघमिव व्याप्य गच्छति। ते मृगपक्षिसम्पन्नानि वनानि गत्वा, गङ्गातीरं, पर्वतान्, नद्यः च आगच्छन्ति। भरतस्य सेना, ब्राह्मणैः अश्वैः वीरैः च समृद्धा, महान् वनप्रदेशः गच्छन्ती, मृगपक्षिसमूहान् त्रासयन्ती, तत्र शोभते। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिमुनिना कृतायोध्याकाण्डे द्विनवत्युत्तरद्व्यशीतितमः सर्गः समाप्तः। ततः पताकाभिः शोभिता सा महाचमू अग्रे गच्छन्ती, वनगजाः भीताः स्वगणैः सह पलायन्ति। वनवृक्षेषु, पर्वतेषु, नद्यः तटे च, रीक्षाः, चित्रमृगाः, कृष्णसाराः दृश्यन्ते। धर्मात्मा दशरथसुतः, हृष्टः, महान् घोषयुक्तस्य चतुरङ्गबलस्य मध्ये गच्छति। भरतस्य सेना समुद्रतरङ्गसमूहमिव, वर्षास्वमेघः आकाशं यथा आच्छादयति, भूमिं व्याप्य गच्छति। तस्माद् दीर्घकालः अतीतः इति ज्ञायते। दीर्घं मार्गं गत्वा, रथाः क्लान्ताः, भरतः वसिष्ठं मन्त्रिणां श्रेष्ठं उवाच। “यथा दृश्यते, यथा श्रुतं च, भरद्वाजेन निर्दिष्टं स्थानं प्राप्तम् इति निश्चीयते।