भरतः महर्षिं भरद्वाजं प्रणम्य ससैन्यः सपरिचर्यः च तस्यातिथ्येन सर्वथा तुष्टः सम्यक् विश्रान्तः च तं सप्रश्रयं उवाच— "भगवन्, अहम् आत्मसैन्यपरिचर्यसहितः भवतः आतिथ्येन सर्वथा सन्तुष्टः, सम्यक् विश्रान्तः च।" तदा पुनः सः अवदत्— "भवान् यथासुखं अस्मान् अन्नवासादिभिः उपपाद्य श्रान्तिक्लेशविनिर्मुक्तान् अकिञ्चनान् अपि नो दासान् अपि सम्यक् समुपचर्य सन्तुष्टान् कृतवान्।" ततः सः पुनरुवाच— "भगवन्, अद्य अहम् अनुज्ञां प्रार्थये; भवान् सौम्यदृष्ट्या माम् अनुगृह्णातु, यतः अहम् भ्रातरं प्रति गच्छामि।" पुनः सः पप्रच्छ— "धर्मज्ञ, स धर्मात्मा महात्मा च यः तस्य आश्रमस्य मार्गः कः, कियत् च दूरी अस्ति, तद् ब्रूहि।" एवं भ्रातरं द्रष्टुम् उत्सुकः भरतः पृष्टः, महातेजाः महर्षिः भरद्वाजः प्रत्युवाच— "द्वयोः अर्धयोजनस्य दूरे निर्जने वने चित्रकूटः पर्वतः अस्ति, रम्यैः अविच्छिन्नैः काननैः शोभितः। तस्य उत्तरतः मंदाकिनी नदी प्रवहति, पुष्पितवृक्षच्छायया, पुष्पगुल्मैः शोभिता। तस्य नदीतः परे चित्रकूटः पर्वतः तिष्ठति; तयोः पादयोः एव पत्रशाला अस्ति, यत्र तौ निश्चितं वसतः। हे महाबाहो, हस्त्यश्वरथसमाकीर्णं बलं दक्षिणेन पन्था, वामेन वा दक्षिणेन वा नय; तत्र त्वं राघवम् द्रक्ष्यसि।" एवं गमनोद्यमश्रुत्वा, राजमहिष्यः याः रथार्हाः आसन्, ताः रथान् परित्यज्य, ब्राह्मणं परितः स्थिताः। तत्र कौलस्यां सुमित्रया च सह कम्पमानाः कृशाः दुःखार्ताः च कौसल्या महर्षेः पादौ सम्यक् गृहीत्वा प्रणेमुः। कैकेयी तु, कामम् अप्राप्तवती, सर्वैः निन्दिता लज्जया महर्षेः पादौ स्पृशन्ती तत्र स्थितवती। ताः सर्वाः महर्षिं प्रदक्षिणीकृत्य, कैकेयी दुःखशोकसमन्विता भरतस्य समीपे नातिदूरे तस्थौ। ततः धर्मनिष्ठः भरद्वाजः भरतं पप्रच्छ— "राघव, एता मातरः विस्तरेण मे कथय।" भरतः धर्मात्मा, प्राञ्जलिः, वाक्यविशारदः प्रत्युवाच— "भगवन्, या एषा शोकार्ता कृशा दुःखिता च दृश्यते, सा मम पितुः प्रमुखा महिषी, देव्यः सदृशी। एषा कौसल्या या रामं नरव्याघ्रं सिंहगमनेन युक्तं जनयामास, यथा अदितिः विश्वस्य धारयितारम्। अस्या वामभागे या शिथिलाङ्गी काननिकरद्रुमशाखेव पुष्पहीना वनस्थिता तिष्ठति, सा सुमित्रा। अस्याः द्वौ पुत्रौ, लक्ष्मणश्च शत्रुघ्नश्च, देवोपमौ, वीर्यवन्तौ। अस्यैः तौ नरव्याघ्रौ प्राणान् अपि त्यक्तवन्तौ, तयोः वियोगेन दशरथः स्वर्गं गतः। एषा कैकेयी मे माता, कोपना, अविवेकिनी, गर्विता, स्वभाग्यदर्शिनी, राज्यकामिनी, शोभना इव अशोभना। एषा मे जननी क्रूरा, पापनिष्ठा, अहम् एनां पितुः महतीं विपत्तिम् मूलं पश्यामि।" एवमुक्त्वा भरतः, अश्रुपूर्णया गिरा, दीर्घं निश्वस्य, रुद्रस्य गजस्य इव रक्तलोचनः, तस्थौ। तदा महर्षिः भरद्वाजः, बुद्धिमान्, भरतं इदं वचः उवाच— "भरत, कैकेय्याः दोषः न कर्तव्यः; रामस्य वनवासात् शुभः परिणामः भविष्यति। देवदानवर्षिषीणां च, पवित्रात्मनां च, रामस्य अत्र वनवासः हि हितकरः भविष्यति।" ततः भरतः सम्यक् प्रणम्य, प्रदक्षिणीकृत्य, सेनायाः प्रस्थानाय आज्ञां दत्तवान्। ततः सुवर्णाभरणैः शोभितान् रथान् युक्त्वा, जनसमूहः उत्साहितः तान् आरुरोह। गजाङ्गनाः सुवर्णशृङ्गध्वजैः गजैः सह, मेघघोषसमाकुलं निनादं कृत्वा, निर्गच्छन्। नानाविधानि वाहनानि, स्थूलानि च लघूनि च, गच्छन्ति स्म; पदातयः अपि पद्भिः एव ययुः। ततः कौसल्याद्याः स्त्रियः रामदर्शनकाङ्क्षिण्यः, आवृत्य रथैः हृष्टाः प्रस्थिताः। भरतः सपरिवारः, शोभनं चन्द्रसूर्यप्रभामिव पालकीं आरुह्य, प्रस्थितः। सा महती सेना, गजाश्वरथसमाकीर्णा, दक्षिणदिशं प्रति मेघसमूहमिव व्याप्ता गतवती। ते मृगपक्षिभिः पूर्णानि वनानि अतीत्य, गङ्गायाः पारं, गिरिप्रदेशांश्च अगच्छन्। सा भरतस्य सेना, ब्राह्मणैः, अश्वैः, रथैः, शूरैः च सहिताः, वनं गच्छन्ती मृगपक्षिसंघान् भीषयन्ती, तत्र शोभाम् अवाप। एवमयं द्विनवतितमः द्विचत्वारिंशः सर्गः श्रीमदायोध्याकाण्डे वाल्मीकिना कृतौ आदिकाव्ये समाप्तः। ततः पताकाभिः भूषिता सा महती सेना गच्छन्ती, वन्यगजान् भयभीतान् गणशः पलायमानान् दृष्टवती। तत्र कन्दरेषु, गिरिषु, नदीषु च, भल्लूकाः चित्रमृगगणाः कृष्णसाराश्च दृश्यन्ते स्म। धर्मात्मा दशरथसुतः, तेन महता चतुर्विधेन निनादितेन सैन्येन परिवृतः, हृष्टः प्रस्थितः। भरतस्य सा महती सेना, सागरतरङ्गसमूहवत्, वृष्टिकाले मेघसमूह इव, पृथिवीं व्याप्तवती।