भरतः स सशिरसि प्रणिपत्य, कृताञ्जलिः परमतेजसम् ऋषिं तं भारद्वाजम् आश्रमात् निर्गतम् अभ्यभाषत। स विनयपूर्वम् उवाच—"भगवन्, अहम् समग्रसैन्यपरिचर्यसमेतः, भवतः सत्कारात् सर्वथा विश्रान्तः सन्तुष्टश्च। क्लेशश्रमविवर्जिताः, सुप्रतिष्ठिताः, सुप्रभोज्याश्च वयं, अपि च अस्माकं परिचारकाः अपि, सर्वे, अनायासेन सुखानि उपलभ्यन्ते।" ततः स पुनरुवाच—"भगवन्, अद्य अहम् अनुज्ञां गृह्णामि; स्नेहदृष्ट्या माम् अनुगृह्णीयाः, यदा अहम् भ्रातरम् अभिगन्तुम् उद्यतः। धर्मज्ञ, तस्य धर्मात्मनः महात्मनश्च आश्रमपथं मार्गं च दूरीकं च मे निवेदय।" एवं भरतेन पृष्टः, भ्रातरम् द्रष्टुम् उत्सुकेन, महातेजाः महायशाः भारद्वाजः तपस्वी प्रत्युवाच—"द्वयोर्धा योजनस्य अरण्ये निर्जने चित्रकूटो गिरिः रम्यः, अनवरतवनसंपन्नः, तिष्ठति। तस्य उत्तरदिशि, मन्दाकिनी नदी प्रवहति, पुष्पितविटपिसंछन्ना, सुमनोहरवनोपेता। तस्य नदीतः परे चित्रकूटगिरिः, तयोः पादयोः एव प्रिय, तेषां कुटीरः पत्रशालायाम्, यत्र तौ नात्र संशयः वसतः। सेनान्यः, हस्त्यश्वरथसमायुक्तां तव सेनां दक्षिणेन पन्था, वा वामेन, वा दक्षिणेन मार्गेण चालय; ततो राघवम् द्रक्ष्यसि।" गमनसंकेतं श्रुत्वा, राजमहिष्यः, याः यानार्हाः, स्वयानानि परित्यज्य, ब्राह्मणं परितः स्थिताः। कौसल्या, सुमित्रया सहित्या, कम्पमाना, कृशा, दुःखिता च, ऋषेः पादौ सम्यक् उपगृह्य, प्रणिपत्य तस्थौ। कैकेयी, सर्वैः निन्दिता, लज्जिता, कामानवाप्त्या, सस्मिता, ऋषेः पादौ लज्जया स्पृष्टवती। सा परिक्राम्य महर्षिं, भरतस्य समीपे, दुःखेन मनसा, नातिदूरे स्थितवती। ततः धर्मनिष्ठः भारद्वाजः भरतं पप्रच्छ—"राघव, एता याः तव मातरः, तासां विस्तारतः मम आख्यातुम् इच्छामि।" एवमुक्तः, धर्मात्मा भरतः, कृताञ्जलिः, वाक्यविशारदः, प्रत्युवाच—"भगवन्, एषा या दुःखिता, शोकार्ता, कृशा च दृश्यते, सा मम पितुः प्रमुखा महिषी, देव्येव। एषा कौसल्या, या रामं जनयामास, नरव्याघ्रं, सिंहगमनेन, यथा अदितिः विष्णुम्। अस्याः वामबाहुम् आलम्ब्य, या शोकार्ता, वनस्थे कर्णिकारशाखेव पुष्पहीना, सा सुमित्रा। अस्याः द्वौ पुत्रौ, देवोपमौ, लक्ष्मणशत्रुघ्नौ, वीर्यवन्तौ। अस्यैः कृते, तौ नरव्याघ्रौ, प्राणान् अपि न्यवेदयताम्; तस्य पिता दशरथः, पुत्रशोकात् स्वर्गं गतः।" "इयं कैकेयी, मम माता, क्रोधिनी, अबुद्धिः, गर्विता, स्वसौभाग्यदर्पिता, राज्यकामिनी, प्रत्यक्षे साध्वी, तत्त्वतः तु असाध्वी। एषा मम जननी, क्रूरा, पापकृता, पितुः महद्विपत्तेः मूलं च अहम् एनाम् मन्ये।" इति उक्त्वा, स नरव्याघ्रः, अश्रुपरिप्लुतवाक्, दीर्घं निश्वस्य, रुधिराक्षः इव मत्तगजः, स्थितः। तं तथा वदन्तं, महर्षिः भारद्वाजः, बुद्धिमान्, भरतम् उवाच—"भरत, कैकेयीं त्वं न दोषय; रामस्य वनवासः शुभफलप्रदः भविष्यति। देवदानवराष्ट्रर्षीणां, पुण्यात्मनाम् अपि, रामस्य इह वनवासः हितकरः स्यात्।" एवं सम्यक् नमस्कृत्य, परिक्रम्य, भरतः सेनायाः प्रस्थानाय आज्ञां दत्तवान्। ततः सुवर्णभूषितरथान् युक्त्वा, महाजनसमूहः, प्रस्थानोत्सुकः, तान् आरुरोह। गजाङ्गनाः, सुवर्णाभरणपताकाभिः भूषिताः गजान् सह, मेघघोषनिःस्वनैः निर्गच्छन्ति स्म। विविधरथाः, स्थूलाः सूक्ष्माश्च, निर्गताः; पदातयः अपि, पूजिताः, पादैः एव प्रस्थिताः। तदा कौसल्याप्रधानाः स्त्रियः, रामदर्शनकाङ्क्षिण्यः, आवरणयुक्तैः यानैः हृष्टाः निर्जग्मुः। भरतः, तेजस्वी, परिचर्यया परिवृतः, चन्द्रसूर्यप्रभातोपमेन शोभन्येन शिबिकया निर्गतः। ततः सा महती सेना, हस्त्यश्वरथसमाकुला, दक्षिणदिशं प्रति, महाप्रभया मेघमाला इव, प्रस्थितवती। मृगपक्षिसम्पूर्णानि वनानि अतिक्रम्य, गङ्गायाः पारं, गिरिनद्यः च, ते जग्मुः। तत्र भरतस्य सेना, ब्राह्मणैः, अश्वैः, सेनापतिभिः च हृष्टैः, मृगपक्षिसंघातान् भीषयन्ती, महावने, दीप्तिमती बभूव। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य द्विनवतितमद्वितीयसर्गः समाप्तः। तदा पताकाभिः शोभिता सा महती सेना यदा अग्रे जगाम, तदा वन्यगजाः भीताः स्वगणैः सह पलायन्त। भल्लूकाः, चित्रमृगसमूहाः, ऋष्याः च, वनेषु, गिरिषु, नद्याः च दृश्यन्ते स्म। धर्मात्मा दशरथसुतः, प्रसन्नचित्तः, महता घोषेण चतुर्विधेन सैन्येन परिवृतः, प्रस्थितवान्।