भरद्वाजमुनिः स्वाश्रमात् निष्क्रान्तः भरतं प्रश्रयेण पप्रच्छ, “कच्चित् सुखमिह ममाश्रमे त्वया रात्रिः व्यतीता? कच्चित् सर्वे तवानुचराः कुशलिनः? कच्चित् सत्कारेण त्वं तुष्टः, निष्पाप?” इति। तं तेजस्विनं मुनिं भरतः प्रणिपत्य कृताञ्जलिः प्रत्युवाच—“भगवन्, अहं सर्वसेनया सह स्वपार्षदैः सह सुखेन विश्रान्तः, सर्वथा तव सत्कारेण तृप्तः च। क्लेशविवर्जिताः, यथायोग्यं भोजननिवासादिभिः सम्यक् उपपन्नाः स्म; अपि च, अस्माकं सेवकाः अपि, एकमपि विना, अत्यन्तं सुखमासन्।” ततः भरतः मुनिम् उवाच—“भगवन्, अहम् अधुना प्रस्थितुं समिच्छामि; त्वं मयि स्नेहदृष्ट्या पश्य, यदा भ्रातरं प्रति यास्यामि। धर्मज्ञ, स त्वं वद कौ पन्थाः स धर्मात्मा महात्मा रामस्य आश्रमं प्रति नयन्ति, कियत् च दूरी अस्ति?” इति। एवमुक्तः भ्रातरं द्रष्टुम् उद्युक्तं भरतं महातपाः महायशाः भरद्वाजः प्रत्युवाच—“अरण्ये निर्जने द्वयोजनार्धम् अन्तराले चित्रकूटो गिरिः स्थितः, यत्र रम्याणि वनानि अनवरतानि। तस्य उत्तरतटे मन्दाकिनी नदी प्रवहति, पुष्पितद्रुमैः छायया युता, पुष्पवाटिकाभिः शोभिता। तां नदीं तीर्त्वा चित्रकूटश्च गिरिः दृश्यते; तयोः पादे पत्रशाला तेषां, यत्र नूनं तौ वसतः। हे महाबाहो सेनापतिः! दक्षिणेन पन्था, वा वामेन, वा दक्षिणेन यथा युक्तं, हस्त्यश्वरथसमाकुलां सेनां चालय; तदा त्वं राघवम् द्रक्ष्यसि।” एवं गमनाय हुताशनसमुत्थितध्वजसंकेतं श्रुत्वा, राजमहिष्यः स्वयम् युक्ताः सतीः रथान् परित्यज्य, ब्राह्मणं परिवव्रुः। कौसल्या, कृशा, दुःखिता, कम्पमाना, सुमित्रया सह, मुनेः पादौ सम्यक् आलिङ्ग्य गृहीतवती। कैकेयी च, कामनापराङ्मुखी, सर्वैः गर्हिता, लज्जया मुनिपादौ गृहीत्वा, मन्दं तस्थौ। ताः सर्वाः महर्षिं प्रदक्षिणीकृत्य, कैकेयी दुःखसन्तप्तहृदया भरतस्य समीपे तस्थौ। ततः धर्मनिष्ठः भरद्वाजः भरतं पप्रच्छ—“राघव, एता मातरः विस्तारतः ज्ञातुमिच्छामि।” एवमुक्तः धर्मात्मा भरतः कृताञ्जलिः प्रत्युवाच—“भगवन्, एषा या दुःखिता कृशा च या दृष्टा, सा मे पितुः प्रधानमहिषी, देवीव सदृशी। एषा सा कौसल्या या रामस्य माता, पुरुषर्षभस्य सिंहगमनेन, यथा अदितिः विश्वस्य धातारम् जनयामास। अस्याः वामभागे संलग्ना या दुःखिता स्त्री, सा कर्णिकारशाखेव पुष्पहीना वनान्तरे। अस्याः द्वौ पुत्रौ देवोपमौ, लक्ष्मणश्च शत्रुघ्नश्च, वीर्यशालिनौ। एषां कृते तौ नरशार्दूलौ प्राणान् अपि न्यवेदयेतां, दशरथश्च पुत्रवियोगात् दिवं गतः। एषा सा कैकेयी या मम माता, क्रोधिनी, अविवेकिनी, गर्विता, स्वसौभाग्ये स्थित्वा, राज्यकामिनी, शाठ्या आभासमाना। एषा मे माता क्रूरा, पापकर्मनिष्ठा, यः अस्याः पितुः महद् व्यसनं मूलम् अहं पश्यामि।” एवं वदन् नरशार्दूलः अश्रुपूर्णया गिरा, दीर्घं निश्श्वस्य, रुष्टगजस्य इव रक्तलोचनः बभूव। तं तथा शोकाकुलं भरद्वाजः महातेजाः भरतं प्राज्ञवाक्यैः उवाच—“भरत, कैकेयीं त्वं न दोषय; रामस्य वनवासः शुभफलः भविष्यति। देवदानवर्षिषिसिद्धानां च, रामस्य अत्र वनवासः नूनं हितकरः भविष्यति।” एवं मुनिम् अभिवाद्य, प्रदक्षिणीकृत्य, भरतः सेनायै गमनाय आदेशं दत्तवान्। ततः सुवर्णभूषितान् रथान् युक्त्वा, जनसमूहः प्रस्थितुम् उत्सुकः तान् आरोहत्। हस्त्यङ्गनाः सुवर्णमाल्यध्वजभूषितैः गजैः सह, मेघघोषमिव निनादं कुर्वन्त्यः प्रस्थिताः। नानाविधानि वाहनानि, स्थूलानि लघूनि च, निर्गच्छन्ति; पदातयश्च पद्भिः यायुः। ततः कौसल्याद्याः स्त्रियः रामदर्शनकाङ्क्षिण्यः, आनन्देन परिवृत्य गोपनीयकुञ्जरथेषु प्रस्थिताः। भरतः च, परिषदि परिवृतः, चन्द्रार्कप्रभायुक्तेन शोभनपलङ्केन प्रस्थितः। सा महती सेना, हस्त्यश्वरथसमाकुला, दक्षिणदिशं प्रति मेघसमूहमिव प्रसारितवती। मृगपक्षिसम्पन्नानि वनानि अतिक्रम्य, गङ्गायाः पारं गिरिप्रदेशांश्च ययुः। सा भरतस्य सेना, ब्राह्मणैः अश्वैः वीरैः च हृष्टैः पूरिता, महावने गच्छन्ती मृगपक्षिसंघान् त्रासयन्ती, तत्र शोभाम् अवाप्तवती। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य द्विनवतितम्यधिकद्वितीयः सर्गः समाप्तः। सा पताकाभिः शोभिता महती सेना यदा अग्रे ययौ, तदा वन्यगजाः भीताः स्वगणैः सह पलायिताः। वनगिरिनद्युद्यानेषु भल्लूकाः चित्रमृगसंघाश्च, ऋष्यश्च दृष्टाः।