तत्र तु ते सर्वे जनाः यज्ञार्थं संकल्पितान् पशून् दृष्टवन्तः। तस्य महर्षेः भरद्वाजस्य भरताय दत्तां अद्भुतां आतिथ्यशीलतां प्रेक्ष्य, जनाः तां स्वप्नवत् आश्चर्येण पश्यन्ति स्म। तेनैव प्रकारेण, ते सुराः इव नन्दनेनन्दनवनमध्ये प्रमुदिताः, रमणीयां तां रात्रिं भरद्वाजाश्रमे सुखेन निन्युः। ततः प्रभाते, नद्यः गन्धर्वाश्च यथागतं भरद्वाजस्य अनुमत्या, रम्याभिः स्त्रीभिः सह, स्वस्थानानि जग्मुः। तथैव, दिव्यागुरुचन्दनलेपनैः सुरभिताः सुराप्रसक्ताः नराः तत्रैव स्थिताः; तत्र विविधाः शोभनमालाः जनैः पदातिपीडिताः क्षिप्ताः आसन्। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य एकनवतितमः सर्गः समाप्तः। अथ तां रात्रिं व्यतीत्य, भरतः स्वपार्षदसमेतः, यथार्हं सत्कृतः, यथेष्टं भरद्वाजमृषिं उपससार। तं तु भरतं समुपेत्य अञ्जलिं कृत्वा स्थितं दृष्ट्वा, स याज्ञिकः महर्षिः भरद्वाजः तम् अभिप्रैष्य उवाच— "कच्चित् त्वं ममाश्रमे सुखेन रजनीं निन्युः? कच्चित् सर्वे तव अनुचराः कुशलिनः? कच्चित् मया दत्तमातिथ्यं तव रोचते?" ततः भरतः, तं तेजस्विनं मुनिं बहुमानपूर्वकम् अञ्जलिं कृत्वा, विनयेन प्रत्युवाच— "भगवन्, अहं समग्रसेनया सह, त्वया सम्पूर्णतया सत्कृतः, सर्वथा परितृप्तः अस्मि। सर्वे च नो दासाः, सर्वथा विश्रान्ताः, क्षुब्दाः च शान्ताः, भोजनविहारैः सम्यक् उपपन्नाः।" "भगवन्, अधुना अहं भ्रातरं द्रष्टुम् इच्छन् प्रयातुम् इच्छामि। त्वं मयि स्नेहदृष्ट्या पश्य; धर्मज्ञ, तस्य धर्मात्मनः महात्मनः आश्रमस्य मार्गं च दूरीं च मे कथय।" इति स भरतः भ्रातरं द्रष्टुम् उत्सुकः, महर्षिं पप्रच्छ। तं तथा पृष्ट्वा, महातेजाः भरद्वाजः प्रत्युवाच— "द्वयोः अर्धयोजनानां दूरे, निर्जने वने, चित्रकूटः पर्वतः स्थितः, रम्यैः अविच्छिन्नैः काननैः शोभितः। तस्य पर्वतस्य उत्तरदिशि मंदाकिनी नदी प्रवहति, पुष्पितवृक्षच्छायायुक्ता, पुष्पवनैः शोभिता च। तस्य नदीतः परं चित्रकूटः पर्वतः स्थितः; तयोः पादयोः एव तेषां कुटीरम्, यत्र तौ निश्चितम् वसतः।" "हे महाबल सेनापते, त्वं हस्त्यश्वरथसमाकीर्णां स्वां सेनां दक्षिणेन मार्गेण वा, वामेन वा, दक्षिणेन वा नय; ततः त्वं राघवम् द्रक्ष्यसि।" एवमुक्ते, प्रयाणसंकेतं श्रुत्वा, राजमहिष्यः, यद्यपि रथार्हाः, रथान् परित्यज्य, ब्राह्मणं परिवव्रुः। तत्र कौलस्यां सह सुमित्रया कम्पमानाः कृशाः दुःखार्ताः च, भरद्वाजस्य पादौ सम्यक् उपगृह्य, प्रणम्य तिष्ठन्ति स्म। कैकेयी तु, सर्वैः अवमानिता, कामनिराशा, लज्जितचित्ता, स मुनिपादौ लज्जया गृहीत्वा, तं महर्षिं प्रदक्षिणीकृत्य, भरतस्य समीपे दुःखार्ता तस्थौ। ततः भरद्वाजः, नियमपरायणः, भरतं पप्रच्छ— "हे रघुनन्दन, तव मातॄणां विस्तारतः वृत्तान्तं ज्ञातुम् इच्छामि।" एवमुक्तः, धर्मात्मा भरतः, वाक्यविशारदः, अञ्जलिं कृत्वा प्रत्युवाच— "भगवन्, एषा या दुःखिता कृशा च स्त्री दृश्यते, सा मम पितुः प्रमुखा महिषी, देवतासमा। एषा कौलस्या, या रामं सिंहगमनेन तुल्यं नरसिंहमिव पुत्रं अजनयत्, यथा अदितिः विश्वस्य धातरं जनयत्।" "अस्याः वामभुजं आलम्ब्य या दुःखिता स्थिता, सा कर्णिकारशाखेव वनान्ते पुष्पहीना शोचतीव। अस्याः द्वौ देवसमौ पुत्रौ—लक्ष्मणः शत्रुघ्नश्च—सत्यवीर्यपराक्रमौ। एष्याः कृते तौ नरसिंहौ प्राणान् अपि त्यक्तवन्तौ; तेन दशरथः पुत्रवियोगेन स्वर्गं गतः।" "एषा कैकेयी नाम मम माता, क्रोधिनी, अविवेकिनी, गर्विता, स्वार्थलोलुपा, राज्यम् इच्छन्ती, प्रत्यक्षे साध्वीव, परोक्षे दुष्टात्मा। एषा मम माता क्रूरा, पापकर्मनिष्ठा, यया एष महद् दुःखम् पितुः उपस्थितम्।" एवं वदन्, भरतः, सत्त्ववान्, अश्रुपूर्णया गिरा, दीर्घं निश्श्वस्य, रुष्टगजेन्द्रवद् रक्तनेत्रः बभूव। तं तथा विलपन्तं भरतं, महर्षिः भरद्वाजः, बुद्धिमान्, उपलभ्य, अर्थपूर्णं वाक्यम् उवाच— "भरत, त्वया कैकेयी न दोषयितव्या; रामस्य वनवासः शुभफलदः भविष्यति। देवदानवराष्ट्रर्षयः च, शुद्धात्मनः, रामस्य वनवासेन सुखम् प्राप्स्यन्ति।" एवं मुनिं सम्यक् प्रणम्य, प्रदक्षिणीकृत्य, भरतः सेनायाः प्रयाणाय आज्ञां दत्तवान्। ततः सुवर्णभूषितरथान् युक्त्वा, जनसमूहः प्रयाणोत्सुकः तान् आरुरोह। गजयोषितः सुवर्णभूषितपताकाध्वजयुक्तैः गजैः सह, गम्भीरध्वनिं कुर्वन्त्यः, ग्रीष्मान्ते मेघमिव, अग्रे जग्मुः। विविधरथवहानि, स्थूलानि सूक्ष्माणि च, निर्गच्छन्ति स्म; पदातयः च, मान्याः, पादयात्रया अग्रे अगच्छन्।