तत्र दिव्यनभःसदृशैः निर्मलवारिभिः स्नानसुखदायिभिः सरोवरैः, नीलवैडूर्यसदृशैः शीतलयवशयैः चयैः च शोभितं तदाश्रमप्रदेशं भरतः सह सैन्येन दृष्टवान्। तत्रैव यज्ञार्थं समुपकल्पितान् सर्वान् पशून् अपि तैः समवेक्ष्यन्त। महर्षेः भरद्वाजस्य भरताय कृतं तद् अद्भुतं आतिथ्यं जनाः स्वप्नवत् विस्मयेन पश्यन्ति स्म। तं दिव्यं नन्दनवनोपमं सुखमभिलष्य, ते सर्वे जनाः तस्मिन्नश्रमवासे रात्रिं रममाणाः देववत् यापयामासुः। प्रातःकाले तु नद्यः गन्धर्वाः च, भरद्वाजेन अनुमतेन, तत्र आगत्य यथागतं रमणीयाभिः स्त्रीभिः सह निर्जग्मुः। तत्रैव दिव्यागुरुचन्दनानुलेपनविभूषिताः सुरामत्ताः नराः स्थिताः, तद्वद् विविधरम्यपुष्पमालाः अपि जनैः पदातिपीडिताः क्षितौ क्षिप्ताः आसन्। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य एकनवतितमः सर्गः वाल्मीकिना कृतौ प्राचीनपुण्ये रामायणे समाप्तः। ततः सा रात्रिः व्यतीता। भरतः स्वजनसमेतः, यथोचितमात्मानं पूजितं विज्ञाय, इच्छया भरद्वाजमृषिं समीपमुपेत्य ददर्श। तं समुपस्थितं भरतं, पुरुषर्षभं, कृतसर्वहविर्भागं मुनिं भरद्वाजं प्राञ्जलिर्भूत्वा प्रणम्य, सः मुनिः इदं वचनमुवाच— "कच्चित् त्वं ममाश्रमे सुखेन रात्रिं व्यतीयाः? कच्चित् सर्वे तव जनाः कुशलिनः? कच्चित् आतिथ्यं ते सम्यक् अनुशासितं? ब्रूहि, अनघ!" ततो भरतः, प्राञ्जलिः, आश्रमात् निर्गतम् तेजस्विनं मुनिं प्रणम्य, विनयेन प्रत्युवाच— "भगवन्! अहं सह समग्रसैन्येन परिचारकैः च, सर्वथा तव आतिथ्येन तृप्तः, सुखेन विश्रान्तः।" "श्रमविप्लुताः दुःखार्ताः च वयम्, भोजनवासादिभिः सम्यक् विप्रतिपन्नाः; अपि च, अस्माकं दासजनाः अपि, सर्वे, यथायोग्यं सुप्रतिष्ठिताः।" "भगवन्! अद्य अहम् अनुज्ञां याचे। मम भ्रातरं प्रति गच्छन्, त्वया स्नेहदृष्ट्या मां पश्य।" "धर्मज्ञ! तस्य धर्मात्मनः महात्मनः आश्रमस्य पन्थानं कथय, यावत् च दूरी अस्ति।" एवं भ्रातरं द्रष्टुम् उत्सुकं भरतं पृष्ट्वा, महातेजाः भरद्वाजः महर्षिः प्रत्युवाच— "द्वयर्धयोजनमात्रे निर्जनवने चित्रकूटो गिरिः, रम्यैः अविच्छिन्नैः काननैः शोभितः।" "तस्य उत्तरदिशि मन्दाकिनी नदी प्रवहति, पुष्पितवृक्षच्छायायुक्ता, कुसुमितनिकरैः शोभिता।" "तस्य नदीतः चित्रकूटः पर्वतः; तयोः पादे एव, प्रिय, तयोः कुटीरं, यत्र नूनं तौ वसतः।" "हे महाबल! हस्त्यश्वरथसमाकीर्णं बलं दक्षिणमार्गे, वामे वा, दक्षिणे वा, नय; तत्र त्वं राघवम् द्रक्ष्यसि।" प्रस्थानसंकेतं श्रुत्वा, महार्हयानसमारूढ्या अपि राजमहिष्यः, यानात् अवतीर्य, विप्रं परिवव्रुः। कौसल्या, कृशा, दुःखिता, कम्पमाना, सुमित्रया सह, द्वाभ्यां हस्ताभ्यां मुनेः चरणौ गृहीत्वा प्रणम्य तस्थौ। कैकेयी अपि, सर्वैः निन्दिता, काममना अनवाप्तार्था, लज्जया मुनिचरणौ गृहीत्वा तिष्ठति स्म। ततः, तं महर्षिं प्रदक्षिणीकृत्य, सा कैकेयी भरतस्य समीपे, दुःखार्ता, तस्थौ। तदा भरद्वाजः, नियमपरायणः, भरतं पप्रच्छ— "हे रघुनन्दन! मातॄणां तव विस्तारतः वृत्तान्तं ज्ञातुमिच्छामि।" एवमुक्तः भरद्वाजेन, धर्मात्मा भरतः, वाक्यकुशलः, प्राञ्जलिः प्रत्युवाच— "भगवन्! या एषा दुःखिता, शोकार्ता, कृशा च दृश्यते, एषा मम पितुः प्रमुखा महाराज्ञी, देवीव।" "एषा कौसल्या, या रामस्य जननी, येन सिंहगमनेन नरसिंहः सुतः जातः। यथा अदितिः विश्वस्य धातारं जनयामास।" "एषा तु वामभुजम् आलम्ब्य, शोकविह्वला, कानने पुष्पहीनस्य कर्णिकारशाखेव तिष्ठति।" "एषा महिषी, यस्याः द्वौ पुत्रौ—लक्ष्मणः शत्रुघ्नश्च—देवोपमौ, वीर्यवन्तौ, महाबलौ।" "एषां कृते तौ नरश्रेष्ठौ प्राणान् अपि उत्सृज्य गतौ; तयोः वियोगेन दशरथः स्वर्गं गतः।" "एषा मे माता कैकेयी—क्रुद्धा, मूढा, गर्विता, स्वस्मिन् सौभाग्यं मन्यते, राज्यकामिनी, आभ्यन्तरेन च दुर्भगा।" "एषा मम माता क्रूरा, पापनिष्ठा; एषा एव पितुः महद् व्यसनं मूलम् अहम् पश्यामि।" एवं उक्त्वा सः पुरुषर्षभः, अश्रुपूर्णेक्षणः, दीर्घं निश्श्वस्य, रुद्रगजवद्रक्तलोचनः बभूव। ततः महर्षिः भरद्वाजः, बुद्धिमान्, तं भरतं हितार्थं वाक्यमुवाच— "भरत! त्वया कैकेयी न दोषयितव्या; रामस्य वनवासः शुभफलदायकः भविष्यति।" "देवानां, दानवानां, मुनीनां च विशुद्धात्मनाम्, रामस्य वनवासः इह हितकरः भविष्यति।" एवं सम्यक् प्रणम्य, प्रदक्षिणीकृत्य, भरतः सेनान्यः प्रस्थानाय सेनां समादिशत्। तदा सुवर्णभूषितरथान् युक्त्वा, बहवः जनाः, प्रस्थानोत्सुकाः, तान् समारुह्य स्थिताः। हस्तिनीः कन्यकाः, सुवर्णयष्टिकेतुभिः भूषितमत्तगजाः च, ग्रीष्मान्ते मेघवद् गम्भीरध्वनिभिः, प्रस्थिताः।