तत्र सरांसि पश्यन्ति यत्र ऊष्ट्र-गो-गज-हय-सेवनार्थं पानानि पूर्णानि, स्नानार्थं च सुशोभनतीराणि, पद्मोत्पल-समाकीर्णानि च जलाशयानि सन्ति। अपि च, आकाशवर्णानि निर्मलजलानि स्नानसुखदायकानि सरांसि दृश्यन्ते, नीलवैडूर्यसदृशैः मृदुलयवपिण्डैः समलङ्कृतानि च तानि। तत्रैव ते यज्ञार्थं सम्प्रयुक्तानां सर्वप्राणिनां समूहान् अपश्यन्। एवं तद्भारद्वाजमहर्षिणा भरताय प्रदत्तं अद्भुतं अतिथिसत्कारं जनाः स्वप्नवत् विस्मयेन पश्यन्ति स्म। तत्र ते देवैः नन्दने यथा प्रमोदवन्तः, भरद्वाजाश्रमे सा शोभना रात्रिः सुखेन व्यतीयात्। अथ तस्य महर्षेः अनुमतेन सरितः, गन्धर्वाश्च, रमणीभिः सहिताः यथागतं निर्जग्मुः। तत्रैव दिव्यागुरु-चन्दनानुलेपिताः सुरामत्ताः नराः स्थिताः, विविधाः शोभनमाल्यश्च जनैः समाक्रान्ताः क्षिप्ताः च सन्ति। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डे एकनवतितमः सर्गः समाप्तः। ततः सा रात्रिः व्यतीता, भरतः स्वजनसमेतः, यथावत् सत्कृतः, यदा इच्छति, तदा भरद्वाजमृषिं उपससार। तमागतं भरतं नरव्याघ्रं कृतसर्वहोमं भरद्वाजमहर्षिः सस्मितं प्राह। "कच्चित् सुखेन त्वया सह सर्वैः स्वजनैः ममाश्रमे रात्रिः व्यतीता? कच्चित् तव सर्वे सन्तोषं प्राप्तवन्तः? कच्चित् सत्कारः तव रोचते?" इति। तं महर्षिं बहुमानपूर्वकं नमस्कृत्य, भरतः तेजस्विनं मुनिम् उवाच— "भगवन्! अहम्, मम सैन्यसमेतः सह सर्वैः परिचारकैः, स्वस्त्ययनम् अनुभूय, सर्वथा तव सत्कारैः तृप्तः। निःश्रमः, निःक्लेशः, अन्नवासादिभिः सम्यगुपपन्नः, अपि च, अपि परिचारकाः अपि, कोऽपि अपवादः विना, सुखेन वासं कृतवन्तः।" "भगवन्, अहम् अद्य गन्तुम् इच्छामि। त्वं सुहृद् दृष्ट्या मां पश्य, यदा अहम् भ्रातरं प्रति यास्यामि। धर्मज्ञ, स त्वं पथि मां निर्देशय—कः पन्थाः तस्य धर्मात्मनः महात्मनः आश्रमं प्रति नयति, कियत् च दूरी अस्ति?" इति। एवं भ्रातरं द्रष्टुम् उत्सुकं भरतं पृष्ट्वा, महातेजाः महर्षिः भरद्वाजः प्रत्युवाच— "द्वयर्धयोजनं दूरम् अनावासिते वने चित्रकूटो गिरिः अस्ति, रम्यैः अविच्छिन्नैः काननैः युक्तः। तस्य उत्तरस्यां दिशि मंदाकिनी नदी प्रवहति, पुष्पितद्रुमच्छायायुक्ता, पुष्पवनैः शोभिता। तस्य नदीतः चित्रकूटः पर्वतः तिष्ठति; तयोः पादयोः एव तेषां कुटीरम्, यत्र निश्चितं तौ वसतः।" "महाबाहो, त्वं हस्त्यश्वरथयुक्तं सैन्यम् दक्षिणेन मार्गेण, वा वामेन, वा दक्षिणेन, नय; तदा त्वं राघवम् द्रक्ष्यसि।" एवं निर्गमनं श्रुत्वा, राजमहिष्यः, यद्यपि रथार्हाः, रथान् त्यक्त्वा, ब्राह्मणं परिवव्रुः। कम्पमानाः, कृशाः, दुःखार्ताः कौसल्या च सुमित्रा च, उभाभ्यां हस्ताभ्यां मुनेः पादौ जगृहतुः। कैकेयी च, अप्राप्तकामत्वात् सर्वैः गर्हिता लज्जया पादौ जग्राह। सा च महर्षिं प्रदक्षिणीकृत्य, भरतस्य समीपे, दुःखभारितहृदा, तस्थौ। तदा धर्मनिष्ठः भरद्वाजः भरतं पप्रच्छ— "राघव, एताः तव मातरः विस्तारतः ज्ञातुम् इच्छामि।" स तु धर्मात्मा भरतः, प्राञ्जलिः, वाक्यविशारदः, प्रत्युवाच— "भगवन्, एषा या दुःखिता, शोकसन्तप्ता, कृशा च दृश्यते, सा मम पितुः मुख्यपत्नी, देव्येव। एषा कौसल्या, या रामं जनयामास, नरव्याघ्रं, सिंहगमनेन तुल्यम्—यथा अदितिः विश्वस्य धातारम् जनयामास।" "एषा तस्याः बामभुजं आलम्ब्य, शोकार्ता, कानने पुष्पहीना कर्णिकारशाखेव तिष्ठति। एषा द्वौ पुत्रौ अप्रतिमवीर्यौ, लक्ष्मणं शत्रुघ्नं च, देवसमौ, जनयामास। एषां कृते तौ नरव्याघ्रौ प्राणान् अपि न्यवेदयेताम्, तयोः वियोगेन दशरथः स्वर्गं गतः।" "एषा मम माता कैकेयी, क्रुद्धा, अविवेकिनी, गर्विता, स्वश्रियं मन्यते, राज्यकामिनी, दुर्मुखी, साध्वीव दृश्यते। एषा तु क्रूरा, पापप्रवृत्ता, मम पितुः महद् दुःखस्य मूलं पश्यामि।" एवं वदन् भरतः, अश्रुपरिप्लुतवाणी, दीर्घं निश्वस्य, क्रोधात् इव गजेन्द्रः रक्तलोचनः बभूव। तं तु भरद्वाजः महर्षिः, बुद्धिमान्, भरतं इत्युक्तवान्— "भरत, त्वया कैकेयी न दोषयितव्या; रामस्य वनवासः शुभफलदायकः भविष्यति।" "देवानां, दानवानां, तपस्विनां च, रामस्य अत्र वनवासः हि हितकरः भविष्यति।" एवं सम्यक् प्रणम्य, प्रदक्षिणीकृत्य, भरतः सैन्यं प्रेषयामास यथानिर्गमनाय। ततः सुवर्णाभरणविभूषितान् उत्तमान् रथान् युक्त्वा, महाजनसमूहः प्रस्थितुम् उद्यतः तान् आरुरोह।