तत्र तु मधुराम्बुपूर्णानि आम्ररसस्रवद्भाण्डानि, क्षीरपूरितानि च सरांसि, पायसशर्करासंछन्नानि च खाद्यसमूहानि दृष्टानि। तटेषु च विविधौषधचूर्णानि, लेपनानि, कषायाः, स्नानद्रव्याणि च पात्रेषु निवेशितानि पुरुषैः समालोकितानि। तत्र शुभ्रदन्तधावनानि, शुक्लचन्दनपङ्कानि च तटेषु विन्यस्तानि बभूवुः। सुविशुद्धदर्पणानि, वस्त्रराशयः, सहस्रशः पादुकायुग्मानि च तत्र सन्निहितानि। तत्र सुन्दररञ्जनपेटिकाः, केशकम्बविलासाः, शस्त्राणि, धनूंषि, भूषणानि, शयानानि, आसनानि च दृश्यन्ते स्म। तत्रैव उष्ट्रवृषगजाश्वानां पेयकूपाः, सुशीतलहंसयुक्तस्नानतडागानि, कमलोत्पलशोभितानि च सरांसि सञ्जातानि। आकाशसदृशवर्णानि सरांसि, निर्मलजलानि, स्नानाय रमणीयानि, नीलवैडूर्यसदृशयवसमूहाश्च सन्ति स्म। तत्रैव सर्वयज्ञपशवः सज्जीकृताः दृष्टाः। तं महदाश्चर्यकरं सत्कारं भारद्वाजमहर्षिणा भारताय दत्तमिव स्वप्नवत् प्रजाः विस्मयेन पश्यन्ति स्म। एवं सुराणां नन्दने यथा, तथा ते सर्वे तत्र रममाणाः, सा शुभा रात्रिः भारद्वाजाश्रमवासिनां ववृधे। प्रभाते तु नद्यः, गन्धर्वाश्च, भारद्वाजस्य अनुमतिं लब्ध्वा, सुन्दरीभिः सहिताः यथागतं जग्मुः। तत्र मदोन्मत्ताः पुरुषाः, दिव्यागुरुचन्दनलेपनसम्भृताः, तत्रैव स्थिताः; नानाविधमाल्यशोभाश्च भूमौ निष्क्राम्य, जनैः पदैः उद्धूताः। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य एकनवतितमः सर्गः वाल्मीकिमुनेः काव्ये समाप्तः। रात्र्यतीते तु भारतः, स्वजनसमेतः, सत्कारपूर्वकं पूजितः, भारद्वाजमृषिं यथेष्टं उपससार। तमागतं कृताञ्जलिं भारतं दृष्ट्वा, स यज्ञकर्मसमाप्तः भारद्वाजः मुनिः तमुवाच— "कच्चित् सुखेन रात्रिं अत्र मम आश्रमे व्यतीयाः? कच्चित् सर्वे तव जनाः कुशलिनः? कच्चित् तव सत्कारः सम्यगभूत्?" इति। भारतस्तु कृताञ्जलिः, प्रणम्य, ब्रह्मवर्चसिनं मुनीं बहिः निष्क्रान्तं प्रत्युवाच— "भगवन्, अहं सर्वसेनया सह, तव सत्कारात् सर्वथा तृप्तः, सुखेन विश्रान्तः। क्लेशरहिताः, सन्तुष्टाः, सर्वे परिचारकाः अपि, भवान्नः सर्वान् पूर्णतया सम्पादितवान्।" ततः पुनः सः— "भगवन्, अहं गच्छामि; स्नेहदृष्ट्या मामवलोक्य, भ्रातरं प्रति गन्तुमनुज्ञां ददातु। धर्मज्ञ, स धर्मात्मनः महात्मनः आश्रमः कुत्र, कियत् दूरे, केन पन्था गन्तव्यः?" इति पप्रच्छ। तं भ्रातृदर्शनकाङ्क्षिणं भारतं महातपाः भारद्वाजः प्रत्युवाच— "द्वयोर्धान्यर्धयोजनदूरे निर्जने वने चित्रकूटो गिरिः अस्ति, रम्यवनशोभितः। तस्योत्तरतो मंदाकिनी नदी प्रवहति, पुष्पितवृक्षच्छायायुक्ता, पुष्पोपवनशोभिता च सा। तस्याः परे चित्रकूटः पर्वतः; तयोः पादयोः एव पत्रशाला, यत्र ते निश्चितं वसतः। हे महाबल, हस्त्यश्वरथयुक्तां सेनां दक्षिणेन वा, वामेन वा, पन्था प्रयान्तु; तत्रैव राघवः द्रष्टव्यः।" गमनकाले स्त्रियः, यद्यपि यानार्हाः, स्वयानानि त्यक्त्वा, ब्राह्मणं परिवव्रुः। कौसल्या, सुमित्रया सह, कम्पमानाः, कृशाः, दुःखिता, मुनिपादौ समालिङ्ग्य, अश्रुभिः सिक्ताः। कैकेयी तु, सर्वैः गर्हिता, लज्जिता, कामनापराङ्मुखी, सन्नता, तस्य पादौ सप्रीति सप्रीति स्पृशति स्म। परिक्रम्य तं मुनिवरं, सा दुःखार्ता, भारतस्य समीपे स्थितवती। तदा व्रतानुग्रही भारद्वाजः भारतं पप्रच्छ— "त्वदीयानां मातॄणां विस्तारतः वृत्तान्तं श्रोतुमिच्छामि, रघुनन्दन।" इति। तं भारद्वाजेन पृष्टः धर्मात्मा भारतः कृताञ्जलिः प्रत्युवाच— "भगवन्, एषा दुःखिता, शोकार्ता, कृशा, या दृष्टा, सा मम पितुः अग्र्या महिषी, देवीव सदृशी। एषा कौसल्या, या रामस्य जननी, सिंहगमनेन समाना, यथा अदितिः विष्णोः जननी। अस्याः वामभागे या स्थिता, सा शोकार्ता, कर्णिकारशाखेव पुष्पहीना वनस्थिता। अस्याः द्वौ पुत्रौ, लक्ष्मणशत्रुघ्नौ, देवसमौ, सत्यपाराक्रमौ। अस्याः कृते तौ नरव्याघ्रौ प्राणान् अपि त्यक्तवन्तौ; तेन दशरथः पुत्रवियोगात् दिवं गतः।" "एषा कैकेयी मम माता, कोपना, अमतिः, गर्विता, आत्मन्येव श्रेयसी, राज्यलुब्धा, कुलीनाभासिनी चाकुला। एषा मम माता क्रूरा, दुष्टनिश्चया, पितुः महत् क्लेशकारिणी, मूलकारणम् अहं मन्ये।" एवं वदन् भारतः, अश्रुपूर्णनयनः, सः नरव्याघ्रः, दीर्घमुष्णं निश्वस्य, रोषात् रक्तलोचनः, तस्थौ। एवं सर्गः समाप्तः।